Velayet belgesi diye istenen belge, velayetin kimde olduğunu gösteren resmî belgedir. Velayet bir boşanma veya velayet kararıyla belirlenmişse bu belge mahkeme kararıdır; karar kesinleşmişse kesinleşme şerhi taşıyan örneği kararı veren mahkemeden alınır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na göre taraflar karar örneğini, yani ilamı her zaman alabilir; karar bölge adliye mahkemesinde (istinaf) veya Yargıtay’da (temyiz) incelendikten sonra kesinleşmişse kesinleşme kaydını yine davaya ilk bakan mahkeme yapar.
İçindekiler
Velayetin kimde olduğu hangi belgeyle anlaşılır?
Türk Medeni Kanunu’na göre evlilik sürdükçe anne ve baba velayeti birlikte kullanır, anne ile baba evli değilse velayet anneye aittir, boşanmada ise velayet çocuğun bırakıldığı tarafa aittir. Evlilik sürerken anne ve babadan biri ölürse velayet sağ kalana aittir.
Boşanmış anne ve babada velayeti gösteren belge boşanma kararıdır. Hâkim boşanmaya veya ayrılığa karar verirken anne ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini de düzenler; velayetin kime bırakıldığı kararın hüküm kısmında, yani mahkemenin vardığı sonucu sıraladığı bölümde yazar. Bu bölüm ile kararın kesinleştiğini gösteren şerh birlikte velayetin kimde olduğunu ortaya koyar.
Ebeveynler evli değilken anne küçük veya kısıtlıysa, ölmüşse ya da velayet kendisinden alınmışsa hâkim çocuğun menfaatine göre ya vasi atar ya da velayeti babaya verir. Bu durumda babanın veya vasinin yetkisi, bunu düzenleyen mahkeme kararıyla gösterilir.
Nüfus Hizmetleri Kanunu’na göre velayete ilişkin bilgiler nüfus kayıtlarında da tutulur; bu bilgiler aile kütüğüne yalnız elektronik ortamda işlenir. Aynı Kanun’un 10. maddesine göre “Kurumlarda kişiyle ilgili olarak yapılan işlemlerde nüfus kayıtları esas alınır.”
Kesinleşme şerhli karar örneği nereden alınır?
Karar örneği, kararı veren mahkemeden istenir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 301. maddesine göre hüküm yazılıp imzalandıktan ve mahkeme mührüyle mühürlendikten sonra “nüshaları yazı işleri müdürü tarafından taraflardan her birine makbuz karşılığında verilir”. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 302. maddesine göre hükmün kesinleştiği, ilamın altına veya arkasına yazılır; bu yazıya tarih ve mahkeme mührü konur ve yazı başkan veya hâkim tarafından imzalanır. Kesinleşme şerhi denen kayıt budur ve kararın artık kanun yoluyla değiştirilemeyecek hâle geldiğini gösterir.
Boşanma veya velayet kararı bölge adliye mahkemesine ya da Yargıtay’a taşınmış olsa bile kesinleşme kaydını aynı madde uyarınca ilk derece mahkemesi, yani davaya ilk bakan mahkeme yapar. Kesinleşme kaydını bu mahkeme yaptığı için kesinleşme şerhli örnek de istinaf veya temyiz incelemesini yapan mahkemeden değil, kararı ilk veren mahkemeden istenir.
Dava dosyasının tarafı olan kişi, UYAP Vatandaş Portal’a e-Devlet şifresiyle girerek dosyasını ve dosyadaki evrakı görüntüleyebilir. Kararın kesinleştiğini resmî bir işlemde göstermesi gereken kişi, mahkemenin mühür ve imzayla verdiği kesinleşme şerhini taşıyan örneği ister.
Boşanma davası sürerken velayet nasıl gösterilir?
Boşanma davası sürerken henüz kesinleşmiş bir velayet kararı yoktur. Türk Medeni Kanunu’na göre boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan ve özellikle çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır. Örneğin çekişmeli boşanma davası sürerken çocuğun durumu bu geçici önlem kararıyla, yani mahkemenin verdiği ara kararla gösterilir.
Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün pasaport talimatına göre ebeveynlerin boşanma davası devam ediyorsa çocuğun pasaport işleminde kesinleşme şerhi aranmaz; mahkemenin verdiği ara karara göre işlem yapılır.
Çocuğa pasaport çıkarılırken velayet belgesi istenir mi?
Pasaport başvurusunda velayetin kimde olduğu, hangi ebeveynin izninin aranacağını belirler. Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün İkinci Nesil Pasaport Uygulama Talimatı, ergin olmayan çocuklar için istenen belgeler arasında veli, vasi veya kayyum kararını ve muvafakat belgesini, yani yazılı izni sayar. Talimat, kimin izninin aranacağını şöyle ayırır:
- Kural olarak anne ve babanın ikisinin ya da çocuğun yasal temsilcisinin başvuru merkezinde imzası aranır; başvuru sırasında hazır bulunmayı engelleyen özel bir durum varsa, hazır bulunamayan ebeveyn için noterden düzenlenmiş muvafakatname kabul edilir.
- Ebeveynler boşanmışsa velayet sahibi ebeveynin izni aranır.
- Ebeveynler evli değilse velayet sahibi annenin izni aranır.
- Boşanma kesinleşmiş ama kararda velayetin kime verildiği belli değilse iki ebeveynin de izni aranır.
Talimatın pasaport teslimine ilişkin hükmüne göre ebeveynler boşanmışsa pasaport, velayet sahibi ebeveyne ya da başvuru sırasında pasaportu teslim alacak kişi olarak belirlenen kişiye teslim edilir.
Velayet sonradan değiştiyse hangi karar kullanılır?
Velayet boşanmadan sonra yeni bir kararla değiştirilmişse velayetin bugün kimde olduğunu bu son karar gösterir. Türk Medeni Kanunu’na göre anne veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olgular zorunlu kılarsa hâkim kendiliğinden ya da anne ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır. Velayetin değiştirilmesi davası sonunda verilen kararın kesinleşme şerhli örneği de bu kararı veren mahkemeden aynı yolla alınır.
Velayetin kime ait olabileceğine ilişkin Yargıtay kararları
“…Sözü edilen yasal düzenlemeye göre velâyet hakkı münhasıran anne veya babaya tanınan bir hak olup evlat edinme hariç ana-baba dışında hiç kimseye tevdi olunamaz. Velâyet kamu düzenine ilişkindir.…”
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/9862, K. 2024/6997, T. 08.10.2024
Sıkça Sorulan Sorular
Alabilirsiniz. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 302. maddesine göre taraflar, harcının ödenmiş olup olmamasına bakılmaksızın ilamı her zaman alabilir. Bakiye karar ve ilam harcının ödenmemiş olması da kararın tebliğine, takibe konmasına ve kanun yoluna başvurulmasına engel olmaz.
Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün pasaport talimatına göre evli ebeveynlerden birinin cezaevinde hükümlü olduğunu gösteren yazılı belge sunulursa diğer ebeveynin izniyle işlem yapılır.
Talimata göre hükümlü olmayıp yalnız tutuklu bulunan ebeveynin muvafakati aranır. Bu muvafakat noterce düzenlenmiş ya da cezaevi müdürlüğünce imzalanıp cezaevinin bağlı olduğu Cezaevi Savcılığınca onaylanmış bir belgeyle verilir.
Pasaport talimatına göre anne veya babadan biri yabancı uyrukluysa yabancı uyruklu ebeveynin noterlerce düzenlenen muvafakati aranır, yani bu izin noterde yapılan bir muvafakatnameyle verilir.
Avukat Görüşü
Okul, banka veya konsolosluk gibi bir kurum velayet belgesi istediğinde, önce o kurumun kesinleşme şerhli karar örneğini mi yoksa başka bir kaydı mı aradığı öğrenilmelidir. Çocuğun pasaport başvurusu için karar örneği hazırlanırken önce hüküm kısmında velayetin hangi ebeveyne bırakıldığının açıkça yazıp yazmadığına bakılmalıdır. Boşanma kesinleşmiş ama velayet kararda açıkça belli değilse talimat iki ebeveynin de iznini aradığı için diğer ebeveynin başvuruda imza atması ya da özel bir durum nedeniyle hazır bulunamayacaksa noterden muvafakatname vermesi başvurudan önce konuşulmalıdır. Velayet sonradan değiştirildiyse başvuruda velayetin bugün kimde olduğunu gösteren değiştirme kararı esas alınmalıdır.
Bilgilendirme Notu
Bu yazı genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve kişisel hukuki danışmanlık yerine geçmez. Kullanılan kanun hükümleri ve pasaport talimatı yazının güncellendiği 03.11.2026 tarihinde resmî metinlerinden kontrol edilmiştir; mevzuat, idari uygulama ve yargı uygulaması zaman içinde değişebilir.