Akıl Hastalığı Sebebiyle Boşanma Davası

Akıl hastalığı sebebiyle boşanma, eşlerden birindeki akıl hastalığının ortak hayatı diğer eş için çekilmez hâle getirmesi ve hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmesi durumunda açılabilen özel bir boşanma davasıdır. Türk Medeni Kanunu’nun 165. maddesi uyarınca yalnızca bir psikiyatrik tanı konulması boşanma için yeterli değildir. Hastalığın hukuken aranan nitelikte olduğu, iyileşme olanağının bulunmadığı ve evlilik yaşamına etkisinin davacı bakımından çekilmezlik düzeyine ulaştığı ayrı ayrı incelenir.

İçindekiler

Bu dava, hastalığı veya engelliliği cezalandıran bir yol değildir. Mahkeme, tanının adına değil hastalığın seyri, tedaviye yanıtı, eşlerin birlikte yaşama koşulları, güvenlik ve bakım ihtiyaçları ile somut olayın aile yaşamına etkisine bakar.

Akıl hastalığı sebebiyle boşanma nedir?

Akıl hastalığı sebebiyle boşanma, Türk Medeni Kanunu’nda sayılan özel ve nispi boşanma sebeplerinden biridir. “Özel” olması, kanunun bu sebebi ve şartlarını ayrıca düzenlemesinden; “nispi” olması ise hastalığın varlığının tek başına yetmemesinden kaynaklanır. Hastalığın, ortak hayatı davacı eş bakımından çekilmez hâle getirmesi de gerekir.

Bu dava kusura dayanmaz. Eşin hastalanmış olması, tedavi görmesi veya hastalığa bağlı irade dışı davranışları hukuken kusur kabul edilmez. Mahkemenin incelemesi “Kim suçlu?” sorusundan çok, TMK m.165’teki tıbbi ve sosyal koşulların birlikte oluşup oluşmadığına yönelir. Bu yönüyle dava, evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebiyle boşanmadan ayrılır.

Türk Medeni Kanunu’nun 165. maddesi, üç unsurun birlikte bulunmasını arar: eşlerden birinde akıl hastalığı bulunması, bu hastalık yüzünden ortak hayatın diğer eş için çekilmez hâle gelmesi ve hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmesi. Bunlardan biri eksikse yalnız bu maddeye dayanılarak boşanmaya karar verilemez.

Akıl hastalığı sebebiyle boşanmanın şartları nelerdir?

Davanın kabulü için üç temel şart birlikte gerçekleşmelidir. Davacı yalnızca eşinin bir sağlık kuruluşunda tedavi gördüğünü veya ilaç kullandığını ileri sürerek sonuca ulaşamaz. Tıbbi şartlar ile ortak hayatın çekilmezliği farklı delillerle ortaya konulur ve mahkeme bunları birlikte değerlendirir.

Her psikiyatrik rahatsızlık akıl hastalığı sayılır mı?

Hayır. Depresyon, kaygı bozukluğu, travma sonrası stres, geçici kriz, bağımlılık, kişilik özellikleri veya tek başına psikiyatrik ilaç kullanımı otomatik olarak TMK m.165 anlamında akıl hastalığı sayılmaz. Kanun belirli tanıları tek tek sıralamamıştır. Hukuki nitelendirme bu yüzden güncel tıbbi değerlendirme ve resmî sağlık kurulu raporu üzerinden yapılır.

Tanının halk arasında ağır görülmesi de sonucu kendiliğinden belirlemez. Aynı tanıya sahip iki kişinin hastalığın seyri, işlevselliği, tedaviye yanıtı ve aile yaşamına etkisi birbirinden farklı olabilir. Şizofreni, bipolar bozukluk, demans veya başka bir psikiyatrik ya da nörolojik tablo somut olayda incelenebilir; fakat hastalığın adı tek başına kabul veya ret sonucu doğurmaz. Mahkeme, raporun TMK m.165’in sorduğu hususlara açık cevap verip vermediğine bakar.

Fiziksel hastalıklar, bulaşıcı hastalıklar veya bedensel engellilik TMK m.165 kapsamına doğrudan girmez. Bu tür durumların evlilik birliğine etkisi varsa başka bir boşanma sebebi bakımından değerlendirme yapılması gerekebilir. Ancak hastalık nedeniyle ortaya çıkan irade dışı davranışları sırf sonuçları ağır diye kusur saymak doğru değildir.

Hastalığın geçmesine olanak bulunmaması nasıl belirlenir?

Bu unsur resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenir. Tek bir hekim görüşü, reçete, epikriz, engelli sağlık kurulu raporu, askerlik raporu veya vesayet dosyasındaki eski bir rapor kendiliğinden TMK m.165 için yeterli rapor niteliği taşımaz. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 2018/3075 E., 2018/7120 K., 31.05.2018 tarihli kararında, yetersiz bulduğu raporun yerine “tam teşekküllü devlet hastanesi veya üniversite hastanesinden” sağlık kurulu raporu alınmasını istemiştir.

Bir hastalığın tedavi edilebilmesi, tek başına TMK m.165 bakımından hastalığın geçmesine olanak bulunduğunu göstermez. Bazı hastalıklar ilaçla kontrol altında tutulabilir fakat tamamen geçmeyebilir; bazıları ise dönemsel olup iyileşme gösterebilir. Hukuki sonucu hekim olmayan kişiler değil, resmî sağlık kurulu değerlendirmesi ve nihayetinde mahkeme belirler. Raporun yalnız tanıyı yazması yetmez; hastalığın sürekliliği, prognozu ve geçme olanağı konusunda gerekçeli değerlendirme içermesi gerekir.

Dosyada birbiriyle çelişen raporlar varsa mahkemenin bu çelişkiyi gidermeden hüküm kurması beklenmez. Tedavi kayıtları, önceki kurul raporları ve gerektiğinde Adli Tıp Kurumu incelemesi birlikte ele alınabilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2016/23158 E., 2018/10085 K., 26.09.2018 tarihli kararında da dosyadaki raporlar arasındaki çelişki giderilmeden karar verilmesi eksik inceleme sayılmıştır.

Ortak hayatın çekilmez hâle gelmesi ne demektir?

Çekilmezlik, hastalığın evlilik yaşamında doğurduğu somut sonuçlar nedeniyle davacıdan ortak hayatı sürdürmesinin makul olarak beklenememesidir. Bu değerlendirme yalnız davacının rahatsızlık hissetmesine veya eşine yönelik önyargısına dayanmaz. Hastalığın aile düzeni, güvenlik, iletişim, çocukların bakımı, ekonomik yaşam ve günlük işlevler üzerindeki etkisi somutlaştırılmalıdır.

Örneğin hastalığa bağlı ve süreklilik gösteren ağır davranış bozuklukları, gerçeklikle bağın ciddi biçimde bozulması, kontrol edilemeyen tehlikeli davranışlar, ortak konutta güvenli yaşamın kurulamaması veya sürekli bakım yükünün davacının yaşamını objektif olarak sürdürülemez hâle getirmesi değerlendirmeye girebilir. Buna karşılık yalnızca tedavi görmek, geçmişte kısa süre hastaneye yatmış olmak, çevrenin hastalığı yadırgaması ya da eşler arasındaki sıradan anlaşmazlıklar çekilmezliği kanıtlamaz.

Çekilmezlik bakımından hem öznel hem nesnel yön vardır. Mahkeme davacının yaşadığı koşulları dikkate alırken, aynı zamanda bu koşulların ortak hayatı sürdürmeyi gerçekten beklenemez kılacak ağırlıkta olup olmadığını değerlendirir. Hastalığın tedaviyle uzun süredir kontrol altında olması, eşlerin fiilen düzenli bir hayat sürdürmesi veya ileri sürülen olayların hastalıkla bağlantısının kurulamaması davanın sonucunu etkileyebilir.

Akıl hastalığının evlilikten sonra başlaması şart mıdır?

Hayır. TMK m.165’te hastalığın mutlaka evlilikten sonra başlaması gerektiğine ilişkin bir şart yoktur. Hastalık evlenmeden önce başlamış, evlenme sırasında mevcut olmuş veya evlilik içinde ortaya çıkmış olabilir.

Bununla birlikte hastalık evlenme sırasında mevcutsa başka bir hukuki yol da gündeme gelebilir. Eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması, şartları varsa evliliğin mutlak butlanı sebebi olabilir. Butlan, evlenme anındaki sakatlığa; TMK m.165’e dayalı boşanma ise mevcut evliliğin hastalık nedeniyle artık sürdürülememesine odaklanır.

DeğerlendirmeTMK m.165’e göre boşanmaMutlak butlan
İncelenen zamanDava sırasındaki hastalık ve ortak hayatEvlenme anındaki evlenme engeli
Temel soruHastalık geçmeyecek nitelikte mi ve ortak hayat çekilmez mi?Evlenme sırasında kanuni mutlak butlan sebebi var mıydı?
Hukuki nitelikEvliliği ileriye etkili sona erdiren boşanmaBatıl evlilik hâkim kararıyla sona erer; karara kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur
Delil odağıGüncel kurul raporu, prognoz ve aile yaşamına etkiEvlenme tarihindeki sağlık durumu ve engelin niteliği

Hangi yolun seçileceği yalnız hastalığın başlangıç tarihine göre belirlenmez. Evlenme sırasındaki durum, tarafların ehliyeti, mevcut raporlar ve talep edilen hukuki sonuç birlikte değerlendirilmelidir. Yanlış hukuki sebep üzerinden ilerlemek, yargılamanın uzamasına veya davanın reddine yol açabilir.

Akıl hastalığı sebebiyle boşanma davasını hangi eş açabilir?

TMK m.165’e dayalı davayı, akıl hastası olmayan eş akıl hastası olduğu ileri sürülen eşe karşı açar. Kanundaki ifade, hastalık nedeniyle ortak hayatı çekilmez hâle gelen eşe dava hakkı tanır. Akıl hastası eşin kendi hastalığını sebep göstererek TMK m.165’e dayanması bu düzenlemenin yapısına uygun değildir.

Bu durum, akıl hastalığı bulunan eşin hiçbir koşulda boşanma davası açamayacağı anlamına gelmez. Ayırt etme gücü, dava ehliyeti ve temsil şartları gözetilerek, kendi hastalığı dışındaki bir hukuki sebebe dayanması mümkün olabilir. Örneğin diğer eşin kusurlu davranışları varsa genel veya başka özel boşanma sebepleri ayrıca değerlendirilebilir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2016/11732 E., 2018/2366 K., 22.02.2018 tarihli kararında, TMK m.165’e dayalı davanın akıl hastası olmayan eş tarafından hasta eşe karşı açılabileceği vurgulanmıştır. Aynı kararda, akıl hastası kadının vasisinin kadının kendi hastalığına dayanarak açtığı boşanma davasının reddedilmesi gerektiği belirtilmiştir.

Akıl hastası eşe vasi atanması zorunlu mudur?

Hayır. Akıl hastalığı iddiası veya psikiyatrik tanı, tek başına kişinin mutlaka vesayet altına alınmasını gerektirmez. Akıl hastalığı, ayırt etme gücü ve dava ehliyeti birbirine temas eden fakat aynı olmayan kavramlardır. Kişi sağlık sorunu bulunmasına rağmen yargılamayı anlayıp usul işlemlerini yürütebilecek durumda olabilir.

Mahkeme, davalı eşin dava ehliyeti konusunda ciddi tereddüt görürse mevcut vesayet dosyasını getirterek inceler. Henüz vasi yoksa ve kısıtlamayı gerektiren inandırıcı bulgular varsa sulh hukuk mahkemesine bildirim yapılıp vesayet sürecinin sonucu beklenebilir. Temel amaç, hastalığı bulunan eşin savunma hakkının etkili biçimde korunmasıdır.

Davalının vasisi aynı zamanda boşanmak isteyen eş ise açık bir menfaat çatışması doğar. Böyle bir durumda kısıtlının boşanma dosyasında bağımsız biçimde temsil edilmesi için temsil kayyımı atanması gündeme gelir. Taraf ve dava ehliyeti kamu düzenine ilişkin olduğundan bu eksiklikler mahkemece yargılamanın her aşamasında gözetilebilir.

Akıl hastalığı sebebiyle boşanma davası hangi mahkemede açılır?

Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerde dava, aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesinde görülür. Aile hukukundan doğan davalardaki görev çerçevesi 4787 sayılı Kanun’da düzenlenmiştir.

Yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi veya eşlerin davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Davacı bu iki yetkili yerden birini seçebilir. “Son altı ay birlikte oturulan yer” ifadesi, herhangi bir tarihte altı ay yaşanmış her yeri değil, dava öncesindeki son ortak yerleşimi anlatır.

Bursa’da bu bağlantılardan biri mevcutsa dava Bursa Aile Mahkemelerinde açılabilir. Yetki kesin yetki niteliğinde olmadığından, davalı süresi içinde ve usulüne uygun olarak yetki itirazında bulunmazsa HMK m.19/4 uyarınca davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir. Genel dava açma adımları için boşanma davası nasıl açılır rehberi ayrıca incelenebilir.

Dava açmadan önce zorunlu arabuluculuk veya ihtar gerekir mi?

Hayır. Boşanma davaları, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun 18/B maddesinde dava açılmadan önce arabulucuya başvurmayı şart koşan uyuşmazlıklar arasında yer almaz. TMK m.165’e dayalı dava öncesinde noter ihtarı çekilmesi, sağlık kuruluşuna başvuru yapılması veya idari bir kurumdan izin alınması da dava şartı değildir. Terk sebebiyle boşanmadaki ihtar usulü bu dava için uygulanmaz.

Tarafların aralarında görüşmesi ya da aile danışmanlığı alması mümkün olmakla birlikte bunlar kanuni ön koşul değildir.

Şiddet veya yakın tehlike varsa boşanma davasının açılması beklenmeden 6284 sayılı Kanun kapsamında koruyucu ve önleyici tedbir istenebilir. Bu tedbirler boşanma kararının yerine geçmez ve hastalığın varlığını kesin biçimde kanıtlamaz.

Dava dilekçesinde hangi hususlar bulunmalıdır?

Dilekçe, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun genel şartlarına uygun hazırlanmalı; aynı zamanda TMK m.165’in her unsurunu ayrı vakıalarla açıklamalıdır. Yalnızca “eşim akıl hastasıdır, boşanmak istiyorum” demek yeterli değildir. Hastalığın bilinen geçmişi, tedavi süreci, ortak hayata etkisi ve çekilmezliğin hangi olaylarla ortaya çıktığı tarih ve içerik bakımından somutlaştırılmalıdır.

Dilekçede özellikle şu hususlar yer almalıdır:

  • Tarafların kimlik, adres ve evlilik bilgileri,
  • Açıkça TMK m.165’e dayanıldığı ve boşanma talebi,
  • Bilinen tanı, tedavi kurumları ve tarih aralıkları,
  • Ortak hayatı çekilmez kılan somut olaylar,
  • Resmî sağlık kurulu raporu alınması ve tedavi kayıtlarının celbi talebi,
  • Varsa vesayet dosyasının mahkemesi ve numarası,
  • Tanıklar ile her tanığın hangi olguyu bildiği,
  • Çocuklar için geçici velayet, kişisel ilişki ve nafaka talepleri,
  • Eşlerin barınması, ortak konut ve geçim için geçici önlem talepleri,
  • Yoksulluk nafakası, yargılama gideri ve diğer fer’î talepler,
  • Hukuka uygun biçimde elde edilmiş diğer belgeler ve açık talep sonucu.

Davacı, mahkemenin hukuki nitelendirme yetkisine güvenerek vakıaları belirsiz bırakmamalıdır. Hâkim hukuku kendiliğinden uygular; ancak olayları ileri sürme ve delillerle ilişkilendirme tarafların sorumluluğundadır. Dava sebebi ile talep sonucu açık kurulmazsa, özellikle TMK m.165 ile TMK m.166/1 arasındaki fark yargılamada sorun yaratabilir.

Akıl hastalığı sebebiyle boşanmada hangi deliller kullanılır?

Kural olarak TMK m.165’in şartlarına dayanan davacı, dayandığı vakıaları ispatlamalıdır. Hastalığın varlığı ve geçmesine olanak bulunmaması tıbbi uzmanlık gerektirir; TMK m.165, hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmesini arar. Ortak hayatın çekilmezliği ise tanık anlatımları, kurum kayıtları, kolluk ve hastane belgeleri, sosyal inceleme raporları ile hukuka uygun diğer deliller üzerinden kanıtlanabilir.

Sağlık kayıtları ve kurul raporu nasıl dosyaya alınır?

Davacı, elindeki reçete veya epikrizi sunabilir; fakat eşinin gizli hesabına girerek e-Nabız kayıtlarını ele geçirmek ya da sağlık personelinden hukuka aykırı bilgi temin etmek doğru değildir. Sağlık bilgileri, Kişisel Verileri Koruma Kurumunun da açıkladığı üzere, sıkı korunan özel nitelikli kişisel verilerdir. Gerekli tedavi kayıtlarının ilgili kurumdan mahkeme aracılığıyla istenmesi, hem güvenilirlik hem hukuka uygunluk bakımından daha sağlıklıdır.

Mahkeme, tarafın tedavi gördüğü hastanelere müzekkere yazabilir; vesayet dosyasındaki raporları ve kararları getirterek inceleyebilir. Ardından, hastalığın mevcut olup olmadığı ve geçmesine olanak bulunup bulunmadığı konusunda resmî kurul raporu aldırabilir. Eski tarihli bir rapor, hastalığın güncel durumunu göstermiyorsa yeni inceleme gerekir. Raporun eksik veya çelişkili olması hâlinde ek rapor ya da üst kurul incelemesi istenebilir.

Tanıklar hangi konularda dinlenir?

Tanıklar tıbbi tanı koyamaz. “Bence akıl hastası” biçimindeki kişisel kanaatler, uzman raporunun yerini tutmaz. Tanığın değeri; gördüğü davranışı, olayın zamanını, ortak hayata etkisini, tedaviye ilişkin doğrudan bilgisini ve tarafların yaşam koşullarını somut anlatabilmesindedir.

Aynı evde yaşayan kişiler, yakın akrabalar, komşular veya belirli olaylara doğrudan tanık olanlar dinlenebilir. Akrabalık, tanığın anlatımını kendiliğinden değersiz kılmaz; ancak anlatımın tutarlılığı, tanığın olayı nereden bildiği ve diğer delillerle uyumu incelenir. Tanık listesi süresinde sunulmalı ve hangi vakıanın hangi tanıkla ispatlanacağı gösterilmelidir.

Mesajlar, ses kayıtları ve dijital deliller kullanılabilir mi?

Hukuka uygun elde edilmiş mesajlar, e-postalar, fotoğraflar ve görüntüler hastalığın tanısını değil, ortak hayatın nasıl etkilendiğini veya belirli olayların gerçekleştiğini göstermeye yarayabilir. Dijital verinin tamamı korunmalı; yalnız seçilmiş ekran görüntüleri yerine tarih, taraf ve bağlamı gösteren kayıtlar sunulmalıdır.

Eşin telefonuna izinsiz girmek, hesabının şifresini kırmak, casus yazılım kullanmak veya mahrem sağlık yazışmalarını hukuka aykırı biçimde yaymak delilin reddi yanında başka hukuki sorumluluklar doğurabilir. Delil planı, “ne kadar çok kayıt o kadar güçlü dava” anlayışıyla değil, her delilin hangi vakıayı hukuka uygun biçimde ispatladığı üzerinden kurulmalıdır.

Yargılama süreci nasıl ilerler?

Dava, dilekçe ve gerekli harçlarla açıldıktan sonra mahkeme tensip işlemlerini yapar. Dava dilekçesi davalıya, dava ehliyeti yoksa kanuni temsilcisine tebliğ edilir. Cevap ve ikinci dilekçelerin ardından ön inceleme yapılır; uyuşmazlık noktaları ve deliller belirlenir.

Mahkeme tedavi kayıtlarını, vesayet dosyasını ve diğer kurum belgelerini toplar. Gerekiyorsa davalının muayenesi sağlanır ve resmî sağlık kurulu raporu alınır. Rapor yalnız tanıya değil, hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığına da cevap vermelidir. Taraflar rapora tebliğden sonra itiraz edebilir; mahkeme gerekli görürse ek veya yeni rapor alır.

Tıbbi unsur açıklığa kavuştuktan sonra çekilmezlik delilleri değerlendirilir. Tanıklar dinlenir; sosyal inceleme, kolluk kayıtları, mesajlar ve aile yaşamını gösteren diğer belgeler incelenir. Çocuk varsa velayet ve kişisel ilişki için uzman incelemesi yapılabilir. Tahkikat tamamlandığında sözlü yargılama aşamasına geçilir ve mahkeme tüm talepler hakkında hüküm kurar.

Bu süreç, rapor alınacak kurumun iş yoğunluğu, vesayet işlemleri, tarafların tebligatı, tanık sayısı ve rapor itirazlarına göre değişir. Belirli bir ay sayısı üzerinden kesin süre vermek bu yüzden doğru değildir. Çekişmeli boşanma davasının aşamaları hakkında genel bilgiler, bu davanın usul çerçevesini anlamaya yardımcı olur.

Dava sürerken hangi geçici önlemler alınabilir?

Boşanma davası açılınca hâkim, TMK m.169 uyarınca “davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, eşlerin mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır.” Tedbir nafakası, ortak konutun geçici tahsisi, geçici velayet ve çocukla kişisel ilişki bunlar arasındadır.

Akıl hastalığı iddiası, tedbirlerin otomatik olarak hasta eş aleyhine kurulmasını gerektirmez. Hâkim güncel riskleri, tarafların mali gücünü, çocukların günlük bakım düzenini ve raporları inceler. Güvenlik riski varsa iletişim veya kişisel ilişki uzman eşliğinde, kademeli ya da başka koruyucu koşullarla düzenlenebilir. Hastalık kontrol altındaysa ölçüsüz bir kısıtlama yapılmaması gerekir.

Malvarlığının savurganca kullanılması, aile konutunun devri veya ortak hesapların boşaltılması riski varsa somut malvarlığı değerlerine yönelik koruma talepleri ayrıca gerekçelendirilmelidir. Her boşanma davasında bütün malvarlığına kendiliğinden tedbir konulmaz. Tedbirin konusu, tehlike ve talep arasında ölçülülük bulunmalıdır.

Akıl hastalığı velayeti ve çocukla kişisel ilişkiyi nasıl etkiler?

Akıl hastalığı tanısı velayetin otomatik olarak diğer eşe verilmesi anlamına gelmez. Esas ölçüt çocuğun üstün yararıdır. Mahkeme hastalığın güncel seyri, ebeveynin bakım kapasitesi, tedaviye uyumu, çocuğun güvenliği, mevcut bağlar ve yaşam düzenini birlikte değerlendirir.

Çocuğa yıllardır istikrarlı bakım veren, hastalığı tedaviyle kontrol altında bulunan ve güvenli bir çevre sağlayan ebeveynin yalnız tanı nedeniyle dışlanması doğru değildir. Buna karşılık ağır ve kontrol edilemeyen belirtiler çocuğun fiziksel veya psikolojik güvenliğini etkiliyorsa geçici ya da nihai velayet düzeni buna göre kurulabilir. Ayrıntılı ölçütler boşanmada çocuğun velayeti rehberinde açıklanmıştır.

Velayet kendisine verilmeyen ebeveynle kişisel ilişki de aynı şekilde somut riske göre belirlenir. Çocukla kişisel ilişki kurma düzeninde görüşmenin süresi, yeri, refakat gerekip gerekmediği ve yatılı kalmanın uygunluğu uzman değerlendirmesiyle belirlenebilir. Amaç ebeveyni cezalandırmak değil, çocuğu korurken aile bağlarını mümkün olduğu ölçüde sürdürmektir.

Nafaka talep edilebilir mi?

Evet. Akıl hastalığı sebebiyle boşanmanın kusura dayanmaması, nafaka taleplerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Dava sırasında eş ve çocuklar için tedbir nafakası; boşanma sonrasında şartları varsa yoksulluk ve iştirak nafakası gündeme gelebilir.

Yoksulluk nafakası isteyen eşin boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olması ve kusurunun diğer eşten daha ağır olmaması gerekir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz. Dolayısıyla akıl hastası eşin de, sağlıklı eşin de somut ekonomik koşullara göre nafaka alacaklısı veya yükümlüsü olması mümkündür. Ancak ihtiyacın ve mali gücün hesabında hastalığın çalışma gücüne ve gelir elde etme imkânına etkisi, bakım giderleri, sosyal yardımlar ve malvarlığı dikkate alınır. Nafaka türleri ve koşulları için nafaka rehberi incelenebilir.

Çocuk için iştirak nafakası, ebeveynlerin kusurundan bağımsızdır. Velayet kendisine verilmeyen taraf, mali gücü oranında çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılır. Akıl hastalığı gelir elde etmeyi ağır biçimde sınırlıyorsa nafaka miktarı buna göre belirlenebilir; fakat çocuğun ihtiyaçları da değerlendirmede korunur.

Maddi ve manevi tazminat istenebilir mi?

Yalnız akıl hastalığının varlığı ve hastalığa bağlı irade dışı davranışlar, hasta eş aleyhine maddi veya manevi tazminat için kusur oluşturmaz. TMK m.174’teki tazminat talepleri kusurlu davranışa dayanır. Bu nedenle davanın yalnız TMK m.165 koşullarıyla kabul edilmesi, diğer eşe otomatik tazminat hakkı vermez.

Bununla birlikte hastalıktan bağımsız, kişinin ayırt etme gücünün bulunduğu dönemde gerçekleşmiş iradi ve kusurlu eylemler ileri sürülüyorsa bunların hukuki sebebi, zamanı ve delilleri ayrıca değerlendirilmelidir. Hastalık belirtisi ile iradi eylem birbirinden ayrılmadan kusur kurulması doğru olmaz. Tazminat talep eden taraf, kişilik hakkı ihlalini veya mevcut ve beklenen menfaat kaybını ve karşı tarafın kusurunu ispatlamalıdır. Genel çerçeve boşanmada maddi ve manevi tazminat şartları yazısında yer almaktadır.

Hasta eşin, davacı eşin kusurlu davranışlarına dayanarak tazminat istemesi ise bu davranışların dava konusu yapılmasına bağlıdır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2022/4901 E., 2022/7235 K., 20.09.2022 tarihli kararında, TMK m.165’e dayalı davada hasta eş tarafından usulünce açılmış bir karşı dava bulunmadığından davacı eşin kusurlu olup olmadığına bakılamayacağı belirtilmiştir. Kusuru incelenmeyen davacı eş bu davada kusursuz sayıldığından, hasta eş yararına TMK m.174 uyarınca maddi veya manevi tazminata da hükmedilemez. Davacı eşin kusuruna dayanan talepler bu sebeple karşı davayla ve somut delillerle ileri sürülmelidir.

Mal paylaşımı bu davada yapılır mı?

Boşanmaya karar verilmesi hâlinde mal rejimi, dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer; fakat edinilmiş mallara katılma alacağı hesabı kural olarak ayrı bir mal rejimi tasfiyesi davasında yapılır. Akıl hastalığı sebebiyle boşanma, malların otomatik olarak yarı yarıya fiilen bölünmesi veya hasta eşin payını kaybetmesi sonucunu doğurmaz.

Malın edinilme tarihi, malın kişisel malla edinilip edinilmediği, borçlar, değer artış payı, katılma alacağı ve olası devirler kendi kurallarına göre incelenir. Boşanmadaki kusur, mal rejimi hesabını genel olarak belirleyen bir ölçüt değildir. Boşanma davası sürerken ayrı dava açılabilir, ancak tasfiye yönünden boşanmanın kesinleşmesi bekletici mesele yapılabilir. Ayrıntılar mal paylaşımı davası ve mal rejiminin tasfiyesi rehberinde ele alınmıştır.

Dava açmak için süre var mıdır?

TMK m.165’e dayalı dava için özel bir hak düşürücü süre veya zamanaşımı öngörülmemiştir. Zina ya da hayata kast gibi bazı özel sebeplerdeki altı aylık ve beş yıllık süreler burada uygulanmaz. Hastalık ve çekilmezlik şartları devam ettiği sürece dava açılması mümkündür.

Ancak sürenin olmaması, beklemenin hiçbir etkisi bulunmadığı anlamına gelmez. Uzun süre ortak hayata devam edilmesi, çekilmezlik iddiasının somut olayda nasıl değerlendirileceğini etkileyebilir. Tedavi kayıtlarının kaybolması, tanıkların olayları hatırlamakta zorlanması veya çocukların düzeninin değişmesi de ispatı güçleştirebilir. Dava tarihi de delil ve koruma ihtiyacıyla birlikte planlanmalıdır.

TMK m.165 ile evlilik birliğinin temelinden sarsılması birlikte ileri sürülebilir mi?

Somut olayda birden fazla hukuki sebebe dayanmak mümkün olabilir; fakat her sebebin vakıaları ve sonuçları açık kurulmalıdır. Akıl hastalığına bağlı irade dışı davranışlar TMK m.166/1 kapsamında kusur gibi sunulmamalıdır. Diğer eşe ait bağımsız kusurlu davranışlar veya hastalıkla ilgisiz evlilik olayları varsa genel boşanma sebebi ayrıca gündeme gelebilir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2020/2352 E., 2020/3281 K., 24.06.2020 tarihli kararında, akıl hastalığı nedeniyle iradi olmadığı belirlenen davranışların kişiye kusur olarak yüklenemeyeceği ve yalnız bu davranışlarla TMK m.166/1’e göre boşanma kurulamayacağı belirtilmiştir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2016/23158 E., 2018/10085 K., 26.09.2018 tarihli kararına konu dosyada, TMK m.166/1’e dayalı açılan dava “usulünce yapılan ıslahla” TMK m.165’e dayalı davaya dönüştürülmüş ve Yargıtay incelemesini bu sebep üzerinden yapmıştır. Yine de ıslahın zamanı, kapsamı ve karşı tarafın savunma hakkı gözetilmelidir. Baştan doğru hukuki ve tıbbi plan kurulması, sonradan ıslaha güvenmekten daha güvenlidir.

Davanın reddinden sonra yeniden dava açılabilir mi?

Dava, resmî kurul raporunun hastalığın geçebileceğini göstermesi, çekilmezliğin kanıtlanamaması veya usul eksiklikleri nedeniyle reddedilebilir. Ret kararı kesinleştikten sonra aynı maddi olgular ve aynı dönem bakımından kesin hüküm etkisi dikkate alınır. Buna karşılık hastalığın seyri değişir, yeni ve ağır olaylar ortaya çıkar ya da farklı bir hukuki sebep doğarsa yeni durum ayrıca değerlendirilebilir.

TMK m.166/4’te düzenlenen fiilî ayrılık sebebine göre “Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış bulunan davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir.” Bu yol, TMK m.165 davasında eksik kalan delili tamamlamaz; ret kararının kesinleşmesi, bir yıllık sürenin geçmesi ve ortak hayatın yeniden kurulamaması ayrıca ispatlanır.

Feragat, kabul, sulh ve davanın geri alınması nasıl sonuç doğurur?

Davacı talep sonucundan feragat edebilir; feragat kesin hüküm gibi sonuç doğurur ve feragat tarihine kadar bilinen aynı vakıalara dayanmayı engelleyebilir. Davanın geri alınması ise davalının açık rızasına bağlıdır ve feragatten farklı sonuç doğurur. Ayrıntılı farklar boşanma davasından vazgeçme ve feragat yazısında açıklanmıştır.

Davalının boşanma talebini kabul etmesi, çekişmeli davada hâkimi tek başına bağlamaz. Hâkim boşanma sebebinin varlığına vicdanen kanaat getirmeli ve taraf beyanlarını serbestçe değerlendirmelidir. Özellikle dava ehliyeti tartışmalı veya kısıtlı bir eşin kabul beyanı, kanuni temsil, menfaat çatışması ve gerekli izinler yönünden daha sıkı incelenir.

Taraflar koşulları varsa anlaşmalı boşanmaya geçmek isteyebilir. TMK m.166/3’e göre bunun için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, iki eşin birlikte başvurması veya birinin davasını diğerinin kabul etmesi gerekir; hâkim tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmeli ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkındaki düzenlemeyi uygun bulmalıdır. Akıl hastalığı iddiası bulunan dosyada serbest irade ve ayırt etme gücü özellikle açıklığa kavuşturulmadan anlaşmalı boşanma kararı verilmemelidir.

Harçlar ve yargılama giderleri nelerdir?

Dava açılırken maktu başvurma harcı, maktu karar ve ilam harcı ile gider avansı yatırılır. Tebligat, tanık, sağlık kurulu veya Adli Tıp incelemesi, kurum yazışmaları ve gerektiğinde uzman incelemesi ek gider doğurabilir. Tutarlar her yıl değiştiği için dava tarihinde UYAP ve vezne hesabının kontrol edilmesi gerekir. 2026 yılı gider avansı ve tanık ücret tarifelerinin yayımlandığı bilgisine Adalet Bakanlığı Hukuk İşleri Genel Müdürlüğünün duyurusundan ulaşılabilir.

Yargılama sonunda giderler ve karşı vekâlet ücreti, kabul-ret oranı ve usul kuralları gözetilerek hükme bağlanır.

Giderleri karşılayamayacak kişi, iddiası veya savunması açıkça dayanaktan yoksun değilse ve ödeme gücü bulunmadığını belgelerse mahkemeden adli yardım isteyebilir. Barodan avukat görevlendirilmesi talebi ile mahkemeden harç ve giderler için adli yardım talebi aynı işlem değildir. Ekonomik durum belgeleri her iki başvuru bakımından ayrı hazırlanmalıdır.

Karara karşı hangi kanun yolları kullanılabilir?

Aile mahkemesinin gerekçeli kararına karşı, kararın usulüne uygun tebliğinden itibaren iki hafta içinde istinaf başvurusu yapılabilir. İstinaf dilekçesinde raporun yetersizliği, delillerin değerlendirilmemesi, taraf ehliyeti, velayet, nafaka veya diğer hüküm bölümlerine yönelik itirazlar açıkça gösterilmelidir.

Bölge adliye mahkemesi kararına karşı temyiz yolu, kararın niteliği ve kanuni kesinlik sınırları çerçevesinde değerlendirilir. Boşanma hükmü kesinleşmeden tarafların medeni hâli değişmez ve yeniden evlenmeleri mümkün olmaz.

Kesinleşme şerhi alınması ve nüfus kaydına işlenme süreci takip edilmelidir.

Yargıtay uygulamasında hangi ilkeler öne çıkmaktadır?

Yargıtay kararlarında öne çıkan ilkeler, TMK m.165’in üç unsurunun birlikte ve yeterli araştırmayla belirlenmesi etrafında toplanır.

  • Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2014/25194 E., 2015/822 K., 03.02.2015 tarihli kararında akıl hastalığı, ortak hayatın çekilmezliği ve hastalığın geçmesine olanak bulunmadığını gösteren resmî kurul raporu birlikte aranmıştır.
  • Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2021/8936 E., 2022/645 K., 26.01.2022 tarihli kararında dosyadaki raporlar hüküm vermeye yeterli görülmemiş; kişinin TMK m.165 kapsamında akıl hastası olup olmadığı ve hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığı hakkında Adli Tıp Kurumundan rapor alınması gerektiği belirtilmiştir.
  • Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2018/3075 E., 2018/7120 K., 31.05.2018 tarihli kararında, ıslahla TMK m.165’e dayandırılan davada hastalığın geçmesine olanak bulunmadığı yönünde açıklama içermeyen sağlık kurulu raporunun hüküm vermeye elverişli olmadığı belirtilmiştir.

Bu ilkeler mahkemeye otomatik bir sonuç dikte etmez. Hastalığın niteliği, raporların güncelliği, çekilmezlik olayları, tarafların ehliyeti ve talepler her dosyada ayrı değerlendirilir.

“…Alınan iki rapor arasında hastalığın tedavi ile iyileşip iyileşmeyeceği yönünde çelişki mevcuttur, Bu nedenle raporlar arasındaki çelişkinin giderilmesi için Adli Tıp Kurumundan rapor alınarak sonucuna göre karar verilmesi gerekirken eksik inceleme sonucu yazılı şekilde karar verilmesi doğru görülmemiş ve bozmayı gerektirmiştir.…”

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/5968, K. 2024/4469, T. 10.06.2024

“…Alınan rapor Yargıtay denetimine elverişli ve yeterli görülmemiştir. Gerçekleşen bu duruma göre İlk Derece Mahkemesince eldeki dava dosyası, kısıtlama dosyası ve varsa daha önceki tedavi evrakları ile birlikte davalı erkeğin Adli Tıp Kurumuna sevki sağlanarak akıl hastası olup olmadığı, hastalığı var ise hastalığının geçmesine olanak bulunup bulunmadığı yönünde 4721 sayılı Kanun’un 165 inci maddesine uygun şekilde ilgili İhtisas Kurulundan rapor alınıp, sonucu uyarınca karar verilmesi gerekirken, eksik inceleme ile yazılı şekilde hüküm kurulması usul ve yasaya aykırı olup bozmayı gerektirmiştir.…”

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/10601, K. 2023/297, T. 18.01.2023

“…Kanunda yer alan özel boşanma sebeplerinden biriyle açılmış bir boşanma davasında, bu özel sebebin yanında davacının da boşanmayı gerektirecek ağırlıkta bir kusuru ispatlanmış olsa bile, bu husus dava konusu yapılmamış ise artık özel sebebe dayalı boşanma kararı verilmesinde ve sonuçlarında dikkate alınamaz.…”

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/4901, K. 2022/7235, T. 20.09.2022

Hangi hatalar davayı zayıflatır?

Hatalardan biri, tanı ile kanundaki şartları aynı şey sanmaktır. Eski bir reçeteyi sunup iyileşme olanağını ve çekilmezliği açıklamamak, TMK m.165 bakımından eksik iddia ve ispat oluşturur. Bir diğer hata, akıl hastalığı nedeniyle iradi olmayan davranışları kusur gibi anlatıp davayı yalnız TMK m.166/1 üzerine kurmaktır.

Davayı zayıflatan diğer hatalar şunlardır:

  • Tek hekim raporunu kesin ve yeterli kurul raporu sanmak,
  • Hastalığın aile yaşamına etkisini tarih ve olaylarla somutlaştırmamak,
  • Davalı eşin dava ehliyeti ve temsil sorununu görmezden gelmek,
  • Vasi olan davacı eş ile kısıtlı arasındaki menfaat çatışmasında kayyım istememek,
  • Sağlık kayıtlarını hukuka aykırı yöntemlerle elde etmek,
  • Velayeti yalnız tanıya dayandırıp çocuğun üstün yararını gösteren delilleri sunmamak,
  • Tazminat ile nafakanın farklı kusur ve ihtiyaç şartlarını karıştırmak,
  • Mal paylaşımının boşanma dosyasında otomatik yapılacağını düşünmek,
  • Dilekçede alternatif hukuki sebeplerin vakıalarını ayırmamak,
  • Rapor tebliğ edildiğinde süresinde ve somut gerekçelerle itiraz etmemek.

Akıl hastalığı iddiası, kişinin onurunu ve özel hayatını doğrudan etkiler. Dilekçede gereksiz teşhir, küçük düşürücü sıfatlar veya tıbbi temeli olmayan genellemeler kullanılmamalıdır.

Mevzuat dayanağı nedir?

Temel düzenleme TMK m.165’tir. Görevli ve yetkili mahkeme bakımından TMK m.168 ile 4787 sayılı Kanun; dava sırasında geçici önlemler için TMK m.169; tazminat ve nafaka için TMK m.174-176; yargılama ilkeleri bakımından TMK m.184 uygulanır. Velayet ve çocukla kişisel ilişki, çocuğun üstün yararını esas alan ilgili TMK hükümlerine göre düzenlenir.

Taraf ve dava ehliyeti, kanuni temsil, dilekçeler, ispat, bilirkişi incelemesi ve kanun yollarında Hukuk Muhakemeleri Kanunu uygulanır. Vesayet ihtiyacı TMK m.405 ve devamı; vasinin bazı işlemleri için gereken izin TMK m.462; menfaat çatışmasında temsil kayyımı ise TMK m.426 çerçevesinde ele alınır.

Mevzuat maddeleri birlikte okunmalıdır. Örneğin resmî kurul raporu TMK m.165’in tıbbi şartını açıklarken, çekilmezlik konusunda son hukuki değerlendirme hâkime aittir. Vesayet kararı da boşanma şartlarının kendiliğinden oluştuğu anlamına gelmez; yalnız temsil ve sağlık durumuna ilişkin bir veri oluşturur.

Sıkça Sorulan Sorular

Hastalığın kendisi kusur değildir ve evlenmeden önce gizlenmiş olması tek başına tazminat hakkı doğurmaz. Türk Medeni Kanunu’nun 150. maddesine göre “davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalık kendisinden gizlenmişse” eş evlenmenin iptalini dava edebilir; iptal kararı verilirse TMK m.158 uyarınca tazminat hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır. TMK m.152’ye göre bu dava hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer.

Kural olarak tek başına yeterli kabul edilmez, çünkü Türk Medeni Kanunu’nun 165. maddesi hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmesini arar. Özel hastane raporu, tedavi kaydı veya uzman hekim görüşü dosyaya başlangıç delili olarak sunulabilir. Mahkeme tarafı yetkili resmî kuruma sevk ederek kurul raporu aldırabilir; özel rapor ile resmî rapor arasındaki farkın nedenleri de incelenir.

Hayır, muayeneye katılmamak tek başına Türk Medeni Kanunu’nun 165. maddesindeki şartları ispatlamaz ve kendiliğinden boşanma sonucu doğurmaz. Mahkeme sevkin usulüne uygun yapılıp yapılmadığını, davalının sağlık ve temsil durumunu ve gitmeme nedenini değerlendirir; gerekirse yeniden sevk eder veya mevcut tedavi kayıtlarını toplar. Davacı ortak hayatın çekilmezliğini yine ayrıca ispatlamalıdır.

Hayır, Türk Medeni Kanunu’nun 165. maddesi belirli bir süre ayrı yaşamayı şart koşmaz; eşler aynı konutta yaşarken de dava açılabilir. Bununla birlikte hastalığa rağmen uzun süredir güvenli ve düzenli biçimde birlikte yaşanması çekilmezlik iddiasını zayıflatabilir. Ayrı yaşamak ise tek başına hastalıktan kaynaklanan çekilmezliği kanıtlamaz.

Hayır, Türk Medeni Kanunu’nun 185. maddesindeki eşlerin birbirine yardımcı olma yükümlülüğü, TMK m.165’in şartları oluştuğunda dava hakkını ortadan kaldırmaz. Ancak sırf bakım yükünden kaçınma, toplumsal önyargı veya geçici tedavi güçlüğü çekilmezlik için yeterli görülmez. Hastalığın seyri, bakım ihtiyacının ağırlığı, destek imkânları ve davacının yaşamına etkisi birlikte değerlendirilir.

Davalının savunma hakkı kanuni temsilci veya avukat aracılığıyla sağlanmışsa dava, davalının her duruşmaya bizzat katılmasına bağlı değildir. Davalının dava ehliyeti yoksa kanuni temsilcisi bulunmalıdır. Kısıtlı davalının yasal temsilcisiyle menfaati çatışıyorsa Türk Medeni Kanunu’nun 426. maddesi uyarınca vesayet makamı temsil kayyımı atar.

Sağlık verileri, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun 6. maddesine göre özel nitelikli kişisel veridir. Türk Medeni Kanunu’nun 184. maddesine göre hâkim, taraflardan birinin istemi üzerine duruşmanın gizli yapılmasına karar verebilir.

Avukat Görüşü

Akıl hastalığı sebebiyle açılacak davada önce dava sebebi ile delil planı doğru eşleştirilmelidir. Resmî sağlık kurulu raporunun hangi sorulara cevap vereceği, çekilmezlik olaylarının nasıl somutlaştırılacağı ve davalı eşin etkin biçimde temsil edilip edilmediği baştan değerlendirilmelidir. Yalnız eski bir rapora güvenmek, hastalığa bağlı davranışları kusur gibi sunmak veya tazminat ile nafaka şartlarını birbirine karıştırmak hak kaybına neden olabilir.

Çocuk, ortak konut, bakım giderleri ve malvarlığı riski bulunan dosyalarda geçici önlemler dava sonucunu beklemeden planlanmalıdır. Bununla birlikte her psikiyatrik tanının aile ilişkilerini aynı ölçüde etkilemediği unutulmamalı; kişi onurunu koruyan, ölçülü ve belgeye dayalı bir dil kullanılmalıdır. Her dosya, hastalığın güncel seyri, tarafların yaşam koşulları, çocukların ihtiyaçları ve mevcut belgeler üzerinden ayrı değerlendirilmelidir.

Bilgilendirme Notu

Bu yazı genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve kişisel hukuki danışmanlık yerine geçmez. Kullanılan kanun hükümleri yazının güncellendiği tarihte resmî metinden kontrol edilmiştir; mevzuat ve yargı uygulaması zaman içinde değişebilir.

Yukarı Çık