Velayetin kaldırılması davası, anne veya babanın velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi ya da çocuğa yeterli ilgiyi göstermeyip yükümlülüklerini ağır biçimde ihmal etmesi hâlinde gündeme gelebilen, çocuğun korunmasına yönelik ağır bir hukuki tedbirdir. Türk Medeni Kanunu’nun 348. maddesine göre velayet, kural olarak ilk başvurulacak tedbir olarak değil; çocuğun korunmasına yönelik daha hafif önlemlerden sonuç alınamaması veya bu önlemlerin baştan yetersiz kalacağının anlaşılması hâlinde kaldırılabilir.
İçindekiler
Bu nedenle her ebeveynlik hatası, anne veya babanın ekonomik sıkıntı yaşaması, yeniden evlenmesi, çocukla zaman zaman anlaşmazlık yaşaması ya da boşanma davasında kusurlu bulunması velayetin kaldırılması için tek başına yeterli değildir. Mahkeme açısından belirleyici olan, somut durumun çocuğun güvenliği, sağlığı, eğitimi, gelişimi ve genel olarak çocuğun üstün yararı üzerinde oluşturduğu etkidir.
Günlük dilde “velayetin kaldırılması davası” denilse de Hukuk Muhakemeleri Kanunu, velayetin kaldırılmasını çekişmesiz yargı işi olarak düzenler. HMK m. 382’nin birinci fıkrasına göre çekişmesiz yargı, “İlgililer arasında uyuşmazlık olmayan hâller”, “İlgililerin, ileri sürülebileceği herhangi bir hakkının bulunmadığı hâller” ve “Hâkimin resen harekete geçtiği hâller” ölçütlerinden birine veya birkaçına göre bu yargıya giren işlere uygulanır. HMK m. 385’e göre çekişmesiz yargı işlerinde aksine bir hüküm bulunmadıkça resen araştırma ilkesi geçerli olduğundan hâkim, tarafların sunduğu iddia ve delillerle bağlı kalmadan çocuğun korunması için gerekli olguları kendiliğinden araştırabilir. HMK m. 382’de velayetin kaldırılması, velayetin eşlerden birinden alınarak diğerine verilmesi ve kaldırılan velayetin geri verilmesi çekişmesiz yargı işleri arasında sayılmıştır.
Bu yazı, genel bir velayet davası anlatımından farklı olarak özellikle TMK m. 348 kapsamında velayetin tamamen kaldırılması, bu tedbirin hangi şartlarda uygulanabileceği, velayetin değiştirilmesinden farkı, deliller, vasi atanması, velayetin geri verilmesi ve kanun yolları üzerinde durmaktadır.
Velayetin kaldırılması nedir?
Velayetin kaldırılması, anne veya babanın çocuk üzerindeki velayet yetki ve görevlerinin mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir. Tedbirin amacı anne veya babayı cezalandırmak değil, velayet ilişkisinin devamının çocuk bakımından oluşturduğu tehlikeyi ortadan kaldırmaktır.
Velayet yalnızca çocuğun nerede yaşayacağına karar verme hakkından ibaret değildir. Çocuğun bakımı, eğitimi, korunması, temsili, kişiliğinin gelişiminin desteklenmesi ve önemli kararlarının alınması gibi geniş bir sorumluluk alanını içerir. Bu nedenle velayetin kaldırılması, ebeveyn ile çocuk arasındaki hukuki ilişki bakımından son derece ağır sonuç doğurur.
Türk Medeni Kanunu’nun 348. maddesi bu ağır tedbiri iki temel sebep grubuna bağlar. Birincisi, anne veya babanın deneyimsizlik, hastalık, başka yerde bulunma veya benzeri bir sebeple velayet görevini gereği gibi yerine getirememesidir. İkincisi, anne veya babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya çocuğa karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklamasıdır. Her iki durumda da çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamamış olması ya da bu önlemlerin yetersiz olacağının önceden anlaşılması gerekir.
Dolayısıyla mahkeme önce çocuk bakımından ciddi bir koruma ihtiyacı bulunup bulunmadığını inceler, ardından bu tehlikenin velayet tamamen kaldırılmadan giderilip giderilemeyeceğine bakar.
Velayetin kaldırılması ile velayetin değiştirilmesi arasındaki fark nedir?
Velayetin değiştirilmesi davasında temel mesele, velayetin mevcut ebeveynden alınarak diğer ebeveyne verilmesinin çocuğun üstün yararına olup olmadığıdır. Velayetin kaldırılmasında ise anne veya babanın velayet yetkisinin hukuken ortadan kaldırılmasını gerektiren daha ağır bir durum söz konusudur.
| Konu | Velayetin değiştirilmesi | Velayetin kaldırılması |
|---|---|---|
| Temel amaç | Velayetin diğer ebeveyne verilmesi | Çocuğun ağır riskten korunması |
| Hukuki ağırlık | Daha sınırlı müdahale | Velayet ilişkisine en ağır müdahalelerden biri |
| Temel değerlendirme | Diğer ebeveynin velayeti üstlenmesinin çocuğa yararı | Velayet görevinin sürdürülememesi veya ağır ihmal |
| Vasi sonucu | Kural olarak gündeme gelmez | Velayet her iki ebeveynden kaldırılırsa vasi atanır |
| Aranan ön şart | TMK m. 183’e göre yeni olguların zorunlu kılması aranır | TMK m. 348’e göre önce diğer önlemlerin sonuçsuz kalması veya yetersiz olacağının anlaşılması aranır |
| Geri dönüş | Yeni koşullarda yeniden değişiklik istenebilir | TMK m. 351’e göre sebep ortadan kalkmışsa hâkim “velâyeti geri verir” |
Örneğin boşanma sonrasında çocuğun velayeti annedeyse ve zaman içinde babanın koşulları çocuğun gelişimi bakımından daha elverişli hâle gelmişse mesele velayetin değiştirilmesi çerçevesindedir. Buna karşılık velayet sahibi ebeveynin çocuğu uzun süre ciddi biçimde ihmal etmesi, temel sağlık ve eğitim ihtiyaçlarını karşılamaması ve daha hafif tedbirlerin yeterli olmaması durumunda velayetin kaldırılması gündeme gelebilir.
Bu ayrım, boşanmada çocuğun velayetinin kime verileceği değerlendirmesinden de farklıdır. Boşanma kararı verilirken mahkeme TMK m. 182’ye göre ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler. Mevcut velayetin daha sonra TMK m. 348 kapsamında kaldırılması ise maddedeki iki sebepten birinin ve diğer koruma önlemlerinin yetersiz kaldığının gösterilmesini gerektirir.
Velayetin kaldırılması için hangi şartlar aranır?
Velayetin kaldırılması istisnai bir koruma tedbiridir. Kanun, çocuğun korunmasına yönelik başka önlemlerden sonuç alınamamasını veya bu önlemlerin yetersiz kalacağının baştan anlaşılmasını temel eşik olarak belirlemiştir. Bunun yanında TMK m. 348’e göre ana veya babanın “velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi” ya da “çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması” gerekir.
Önce daha hafif koruma önlemlerinin değerlendirilmesi gerekir mi?
Kural olarak evet. Velayetin kaldırılması doğrudan ilk tedbir olarak uygulanması gereken bir yaptırım değildir.
TMK m. 346’ya göre çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde “ana ve baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hâkim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır”. TMK m. 347 ise gerekli durumlarda çocuğun bir aile yanına veya kuruma yerleştirilmesini mümkün kılmaktadır. Velayetin kaldırılması ise bu koruma sisteminin daha ağır aşamasında yer almaktadır. Kanunun güncel metni Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının Türk Medeni Kanunu sayfasından incelenebilir.
Ancak her dosyada önce mutlaka belirli bir tedbirin uygulanıp başarısız olması gerektiği şeklinde katı bir kural yoktur. Kanun, daha hafif önlemlerin yetersiz kalacağının önceden anlaşılması durumunda da velayetin kaldırılmasına imkân tanımaktadır. Örneğin çocuğun güvenliği bakımından çok ağır ve süreklilik gösteren bir risk varsa mahkemenin etkisiz kalacağı açık tedbirleri sırf şeklen denemesi beklenmez.
Anne veya babanın velayet görevini yerine getirememesi ne anlama gelir?
TMK m. 348, deneyimsizlik, hastalık, başka bir yerde bulunma veya benzeri sebeplerle velayet görevinin gereği gibi yerine getirilememesini kaldırma sebebi olarak düzenlemektedir. Burada esas olan ebeveynin kusurlu olup olmadığı değil, ortaya çıkan durumun velayet görevinin fiilen ve yeterli biçimde kullanılmasını engelleyip engellemediğidir.
Örneğin ciddi bir hastalık tek başına velayetin kaldırılması anlamına gelmez. Hastalığın çocuğun bakımını, güvenliğini ve gelişimini ne ölçüde etkilediği araştırılmalıdır. Aynı şekilde başka bir şehirde veya ülkede bulunmak da otomatik kaldırma sebebi değildir. Asıl soru, ebeveynin fiili durumuna rağmen çocuğun ihtiyaçlarının düzenli ve güvenli biçimde karşılanıp karşılanmadığıdır.
Bu nedenle tanı, hastalık adı, engellilik, meslek veya yaşam biçimi üzerinden soyut değerlendirme yapılması yerine somut ebeveynlik kapasitesine ve çocuk üzerindeki fiili etkiye bakılması gerekir.
Çocuğa yeterli ilgi gösterilmemesi ne zaman velayetin kaldırılmasına yol açabilir?
Her ilgisizlik veya ebeveynlik eksikliği velayetin kaldırılmasını gerektirmez. Kanun, çocuğa yeterli ilginin gösterilmemesini ve ebeveynlik yükümlülüklerinin ağır biçimde savsaklanmasını kaldırma sebebi kabul etmektedir. Mahkeme bu değerlendirmede davranışın niteliğine, süresine, tekrarına ve çocuk üzerindeki etkisine bakar.
Çocuğun uzun süre gözetimsiz bırakılması, temel sağlık ihtiyaçlarının sürekli karşılanmaması, eğitim hayatının ciddi şekilde ihmal edilmesi, çocuğun tehlikeli ortamlarda bırakılması veya ebeveynin çocuğun korunmasına ilişkin zorunlu sorumluluklarını süreklilik içinde yerine getirmemesi bu kapsamda değerlendirilebilir.
Ancak tek bir olayın varlığı otomatik olarak velayetin kaldırılacağı anlamına gelmez. Bazı tekil olaylar son derece ağır olabileceği gibi bazı tekrarlanan davranışlar da birlikte değerlendirildiğinde ciddi bir ihmal tablosu oluşturabilir. Mahkemenin bütün olay örgüsünü değerlendirmesi gerekir.
Hangi durumlarda velayetin kaldırılması gündeme gelebilir?
TMK m. 348, velayet görevinin gereği gibi yerine getirilememesine yol açan sebepleri sınırlı saymaz; deneyimsizlik, hastalık ve başka yerde bulunma örneklerini “benzeri sebeplerden biriyle” ifadesiyle genişletir. Bu başlık altındaki durumlar da ağırlığına ve çocuk üzerindeki etkisine göre velayetin kaldırılması değerlendirmesine konu olabilir.
Psikolojik veya psikiyatrik hastalık velayetin kaldırılması için yeterli midir?
Hayır. Bir ebeveynin psikolojik veya psikiyatrik tedavi görmesi tek başına velayetinin kaldırılması sebebi değildir.
Mahkemenin değerlendirmesi hastalığın ismine değil, ebeveynin çocuk bakımındaki işlevselliğine yönelmelidir. Tedaviyle kontrol altında olan ve çocuğun bakımını güvenli şekilde sürdüren bir ebeveyn bakımından yalnızca tanı nedeniyle velayetin kaldırılması hukuken yeterli değildir.
Buna karşılık hastalığın çocuğun güvenliğini ciddi biçimde tehlikeye düşürmesi, ebeveynin temel bakım görevlerini sürekli yerine getirememesine yol açması ve daha hafif önlemlerin yetersiz kalması durumunda TMK m. 348 kapsamında değerlendirme yapılabilir. Gerektiğinde sağlık kayıtları, uzman değerlendirmeleri ve sosyal inceleme raporları birlikte ele alınır.
Alkol veya madde bağımlılığı velayetin kaldırılmasına yol açar mı?
Bağımlılığın varlığı da tek başına otomatik sonuç doğurmaz. Belirleyici soru, bağımlılığın çocuğun güvenliğini, bakımını ve gelişimini somut olarak ne ölçüde etkilediğidir.
Örneğin ebeveynin madde etkisindeyken çocuğu gözetimsiz bırakması, tehlikeli kişilerin bulunduğu ortamlara maruz bırakması, çocuğun sağlık ve eğitim ihtiyaçlarını karşılamaması veya tekrar eden ciddi güvenlik riskleri oluşturması hâlinde velayetin kaldırılması talebi güçlenebilir.
Buna karşılık yalnız geçmişte tedavi görmüş olmak veya bağımlılığın somut bir olaya dayanmadan ileri sürülmesi yeterli kabul edilmemelidir. Bu soruya sağlık kayıtları, kolluk tutanakları, tanık anlatımları, sosyal inceleme ve çocuğun mevcut koşulları gibi somut delillerle cevap aranır.
Çocuğa şiddet uygulanması velayetin kaldırılması sebebi olabilir mi?
Çocuğa yönelik fiziksel, psikolojik veya cinsel şiddet ciddi bir koruma ihtiyacı doğurabilir. Ancak aile mahkemesi yine olayın niteliğini, çocuğa yönelik mevcut ve gelecekteki riski, diğer koruma önlemlerinin yeterliliğini ve tüm delilleri değerlendirmek durumundadır.
Şiddet uygulandığı ileri sürülen dosyalarda ceza soruşturması evrakı, 6284 sayılı Kanun kapsamında verilmiş tedbir kararları, sağlık kayıtları, kolluk belgeleri, okul gözlemleri, sosyal hizmet kayıtları ve uzman değerlendirmeleri, HMK m. 385’teki resen araştırma ilkesi gereği mahkemece de istenebilir. Aile mahkemesi, yalnız ceza mahkemesinin vereceği sonuca bağlı bir değerlendirme yapmak zorunda değildir; çocuk hukukundaki temel amaç çocuğun korunmasıdır.
Çocuğun eğitim veya sağlık ihtiyaçlarının ihmal edilmesi yeterli olabilir mi?
İhmalin niteliğine göre evet. Çocuğun zorunlu eğitimden sürekli uzak tutulması, ciddi sağlık sorunlarına rağmen gerekli tedavilerin sistematik biçimde yaptırılmaması veya çocuğun gelişimi açısından zorunlu ihtiyaçların bilinçli ve ağır biçimde karşılanmaması velayet yükümlülüklerinin ihlali olarak değerlendirilebilir.
Bununla birlikte sağlık veya eğitim konusunda ebeveynler arasında ortaya çıkan her görüş ayrılığı velayetin kaldırılmasını gerektirmez. Velayetin kaldırılması için ihmalin çocuk bakımından gerçek bir tehlike oluşturması ve durumun daha hafif tedbirlerle giderilememesi gerekir.
Anne veya babanın başka şehirde ya da ülkede yaşaması yeterli midir?
Tek başına yeterli değildir. Kanunda “başka bir yerde bulunma” velayet görevini gereği gibi yerine getirememe sebepleri arasında sayılmış olsa da bunun otomatik bir kaldırma nedeni olarak anlaşılması doğru olmaz.
Örneğin iş nedeniyle geçici süre yurt dışında bulunan, çocuğun bakımını düzenleyen, karar süreçlerine katılan ve ebeveynlik sorumluluğunu sürdüren bir kişinin sırf fiziksel olarak başka yerde bulunması velayetin kaldırılmasına yetmeyebilir.
Buna karşılık ebeveynin uzun süre ortadan kaybolması, çocuğun bakımını fiilen başkalarına bırakması, önemli kararlarla ilgilenmemesi ve velayet görevinin sürdürülemez hâle gelmesi ise velayetin kaldırılmasını gündeme getirebilir.
Yeniden evlenmek velayetin kaldırılması sebebi midir?
Hayır. Türk Medeni Kanunu m. 349, anne veya babanın yeniden evlenmesinin tek başına velayetin kaldırılmasını gerektirmediğini açık biçimde kabul etmektedir. Ancak çocuğun menfaati gerektiriyorsa velayet sahibinin değiştirilmesi veya koşulları varsa velayetin kaldırılması gündeme gelebilir.
Dolayısıyla “velayet sahibi anne/baba evlendiği için velayet alınır” şeklindeki yaygın düşünce doğru değildir. Yeni evliliğin çocuk üzerindeki somut etkisi değerlendirilmelidir.
Ekonomik yetersizlik velayetin kaldırılması için yeterli midir?
Kural olarak yalnızca maddi güçsüzlük velayetin kaldırılması sonucunu doğurmamalıdır. Velayet tedbirinin amacı yoksulluğu cezalandırmak değildir.
Maddi güçsüzlük, çocuğun ağır biçimde ihmal edildiğini tek başına göstermez. Kanun ödeme gücü sorununu ayrıca düzenler. TMK m. 347 ve m. 350’ye göre ana ve baba ile çocuğun ödeme gücü yoksa yerleştirme önlemlerinin ve velayet kaldırıldığında çocuğun bakım ve eğitiminin giderleri Devletçe karşılanır.
Velayetin kaldırılması talebini kim ileri sürebilir?
Velayete ilişkin uyuşmazlıklarda çocuğun korunması kamu düzeniyle yakından bağlantılıdır. Kanaatimizce HMK’nın çekişmesiz yargı rejimi ve resen araştırma ilkesi nedeniyle süreç yalnız iki ebeveyn arasındaki klasik bir “davacı-davalı” çekişmesi gibi ele alınmamalıdır.
Talep diğer ebeveynden gelebileceği gibi çocuğun yakınlarından da gelebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2025/8689 E., 2026/261 K. sayılı kararına konu dosyada velayetin kaldırılması davası çocuğun anneannesi ve dedesi tarafından açılmıştır. Ayrıca 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun 6. maddesine göre adli ve idari merciler, kolluk görevlileri, sağlık ve eğitim kuruluşları “korunma ihtiyacı olan çocuğu Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumuna bildirmekle yükümlüdür”.
Başvuruyu yapan kişinin yalnız “diğer ebeveyn kötüdür” şeklinde genel iddialar ileri sürmesi yeterli değildir; çocuğun hangi somut risk altında bulunduğunu açıklaması gerekir.
Mahkemenin çocuk açısından ciddi bir risk bulunduğunu öğrenmesi hâlinde dosyanın çekişmesiz yargı niteliği nedeniyle yalnız taraf iradesine göre hareket etmesi beklenmez.
Velayetin kaldırılması davasında görevli mahkeme hangisidir?
Velayet ve çocuk koruma tedbirlerine ilişkin uyuşmazlıklar aile hukuku kapsamında olduğundan görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesinin bulunmadığı yerlerde, kanuni düzenleme çerçevesinde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla görev yapar.
4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun’un 4. maddesi aile mahkemelerine, Türk Medeni Kanunu’nun “Üçüncü Kısım hariç olmak üzere İkinci Kitabı” uyarınca aile hukukundan doğan dava ve işleri verir. HMK m. 383 çekişmesiz yargı işlerinde sulh hukuk mahkemesini “aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece” görevli kıldığından, velayetin kaldırılmasında 4787 sayılı Kanun’un 4. maddesindeki özel görev kuralı uygulanır.
Velayetin kaldırılmasında yetkili mahkeme neresidir?
Velayetin kaldırılması HMK m. 382 kapsamında çekişmesiz yargı işi olduğundan, özel bir yetki hükmünün bulunmadığı durumda HMK m. 384 dikkate alınır. Buna göre çekişmesiz yargı işlerinde, aksine hüküm bulunmadıkça talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir.
Arabuluculuk zorunlu mudur?
Hayır. 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu yalnız “tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarının” çözümünde uygulanır. Velayetin kaldırılması bu nitelikte değildir ve çekişmesiz yargı işi olarak düzenlenmiştir. Bu nedenle dava şartı arabuluculuk kapsamında değildir.
Anne ve baba kendi aralarında anlaşarak “velayeti kaldırma” sonucunu da meydana getiremez. Çocukla ilgili kararlar çocuğun üstün yararı gözetilerek mahkeme tarafından verilir. Anlaşmalı boşanma davasında da hâkim, tarafların çocuk hakkındaki düzenlemeleriyle kendiliğinden bağlı değildir.
Velayetin kaldırılması için süre var mıdır?
TMK m. 348’de velayetin kaldırılması talebi bakımından belirli bir zamanaşımı veya hak düşürücü süre öngörülmemiştir.
Bunun nedeni düzenlemenin geçmişteki bir davranış için ceza verme amacı taşımaması, çocuğun mevcut ve gelecekteki korunma ihtiyacına yönelmesidir. Çocuk velayet altında bulunduğu sürece, kaldırma şartlarını meydana getiren güncel bir durum varsa mahkemenin müdahalesi gündeme gelebilir.
Ancak bu, olayların ne kadar eski olduğunun hiçbir önemi olmadığı anlamına gelmez. Yıllar önce meydana gelmiş ve tamamen ortadan kalkmış bir olay ile hâlen devam eden veya tekrar etme riski bulunan bir durum aynı ağırlıkta değerlendirilmez.
Çocuk ergin olduğunda velayet kural olarak sona erer ve velayetin kaldırılması tedbirinin konusu kalmaz. TMK m. 335’e göre ise hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe kısıtlanan ergin çocuklar da ana ve babanın velayeti altında kalır.
Velayetin kaldırılması davasında ispat yükü nasıl değerlendirilir?
HMK m. 385, çekişmesiz yargı işlerinde niteliğine uygun düştüğü ölçüde basit yargılama usulünün uygulanacağını ve aksine hüküm bulunmadıkça resen araştırma ilkesinin geçerli olduğunu düzenlemektedir. Bu nedenle hâkim gerekli gördüğü bilgi ve belgeleri kurum ve kuruluşlardan isteyebilir, sosyal inceleme yaptırabilir ve çocuğun durumunun aydınlatılması için başka delillere başvurabilir.
Bununla birlikte mahkemenin resen araştırma yapabilmesi, başvuranın somut delil sunmasını gereksiz kılmaz. Başvuruda bulunan kişi, iddialarını tarih, olay, belge ve mümkünse bağımsız kayıtlarla ortaya koymalıdır.
Velayetin kaldırılması davasında hangi deliller kullanılabilir?
Bir delil, çocuğun bakımına, güvenliğine ve ebeveynin velayet görevini yerine getirip getirmediğine ilişkin somut bilgi verdiği ölçüde dosyaya katkı sağlar.
Kullanılabilecek deliller arasında çocuğun okul ve devamsızlık kayıtları, sağlık kayıtları, hastane başvuruları, sosyal hizmet kayıtları, kolluk tutanakları, koruma kararları, önceki aile mahkemesi dosyaları, uzman raporları, sosyal inceleme raporları, tanık anlatımları, mesajlaşmalar, fotoğraf ve videolar ile somut olaya göre başka kurumsal kayıtlar bulunabilir.
Çekişmeli boşanma davası sırasında toplanan bazı deliller de daha sonraki velayet değerlendirmesinde ilgili olabilir. Ancak bir eşin evlilik birliğinin sona ermesinde kusurlu olması, velayet görevini yerine getiremeyeceğini otomatik biçimde göstermez.
Sosyal inceleme raporu neden önemlidir?
Sosyal inceleme, çocuğun yaşam koşullarının yalnız tarafların anlatımı üzerinden değil, uzman bakışıyla değerlendirilmesine yardımcı olur.
Çocuğun kiminle yaşadığı, ev ortamı, eğitim düzeni, bakım verenlerle ilişkisi, ebeveynlerin çocukla iletişimi ve çocuk bakımından görülen riskler sosyal inceleme kapsamında ele alınabilir. Ancak sosyal inceleme raporu hâkimi hukuken bağlayan tek delil değildir.
Raporun güncelliği ve hangi verilerle hazırlandığı da dikkate alınmalıdır. Çocuğun yaşam düzeninin değiştiği bir dosyada eski koşullara ilişkin raporun tek başına yeterli kabul edilmesi her zaman sağlıklı olmayabilir.
Çocuğun görüşü alınır mı?
Yaşı ve olgunluk düzeyi görüşünü oluşturmaya elverişli olan çocuğun görüşü velayet değerlendirmesinde alınır ve değerlendirilir.
Bununla birlikte Türk hukukunda “çocuk şu yaşa geldiğinde velayeti kendisi seçer” şeklinde kesin bir yaş sınırı bulunmamaktadır. Çocuk bir ebeveyni tercih etse dahi bu tercihin çocuğun üstün yararına aykırı olduğu ortaya çıkarsa mahkeme başka yönde karar verebilir.
Ayrıca çocuğun aile içi uyuşmazlığın tarafı hâline getirilmemesi gerekir. Çocuğun görüşünün hangi yöntemle ve hangi uzman desteğiyle alınacağı somut dosyanın özelliklerine göre belirlenir.
WhatsApp mesajları, fotoğraflar ve ses kayıtları kullanılabilir mi?
Mesajlar ebeveynin çocuğun bakımına ilişkin tavrını, çocuğu uzun süre terk ettiğini, sağlık veya eğitim ihtiyaçlarıyla ilgilenmediğini ya da belirli riskleri bildiği hâlde önlem almadığını gösterebilir.
Ancak dijital delilin hukuka uygun elde edilmesi gerekir. Delil yaratmak amacıyla hukuka aykırı yöntemlere başvurulması, özellikle özel hayat ve haberleşmenin gizliliği bakımından ayrı hukuki sorunlar doğurabilir.
Ekran görüntülerinin kim tarafından gönderildiği, yazışmanın bütünlüğü, tarih bilgileri ve gerektiğinde teknik doğrulama imkânı da dikkate alınmalıdır. Bağlamından koparılmış tek bir mesaj yerine olayın tamamını gösteren güvenilir kayıtlar daha değerlidir.
Tanık anlatımları yeterli olur mu?
Tanık delili kullanılabilir; ancak yalnız taraflara yakın kişilerin genel ve soyut anlatımlarına dayanılması dosyayı zayıflatabilir.
Öğretmen, bakım veren, komşu, sağlık çalışanı veya çocuğun günlük yaşamını doğrudan gözlemleyen kişilerin somut olaylara ilişkin anlatımları bu bakımdan daha açıklayıcıdır. Tanığın “iyi anne değildir” veya “kötü babadır” şeklindeki kişisel kanaatinden ziyade, gördüğü belirli olayları anlatması gerekir.
Velayetin kaldırılması dilekçesinde neler bulunmalıdır?
Dilekçede yalnızca “karşı taraf çocukla ilgilenmiyor, velayeti kaldırılsın” şeklinde genel ifadeler kullanılması yeterli değildir.
Başvuruda öncelikle çocuğun kimlik ve mevcut velayet durumu açıklanmalıdır. Velayetin hangi karar veya hukuki durum nedeniyle ilgili ebeveynde bulunduğu, çocuğun fiilen nerede ve kiminle yaşadığı belirtilmelidir.
Ardından kaldırma talebine temel oluşturan olaylar mümkün olduğunca kronolojik ve somut şekilde anlatılmalıdır. Örneğin sağlık ihmalinden söz ediliyorsa hangi rahatsızlığın ne zaman ortaya çıktığı, gerekli tedavinin ne şekilde aksatıldığı ve bunun çocuk üzerinde nasıl bir risk yarattığı açıklanmalıdır.
Dilekçede ayrıca somut olayın gerektirdiği ölçüde şu bilgilere yer verilmelidir.
- Çocuğun mevcut yaşam düzeni anlatılır.
- Velayet görevinin hangi yönlerden yerine getirilemediği açıklanır.
- Daha önce alınmış koruma tedbirleri belirtilir.
- Bu tedbirlerin neden yetersiz kaldığı veya yetersiz kalacağının neden açık olduğu gösterilir.
- Çocuğun güncel sağlık ve eğitim durumu yazılır.
- İddiaları destekleyen deliller ve istenmesi gereken kurum kayıtları gösterilir.
- Acil koruma ihtiyacı varsa buna ilişkin talepte bulunulur.
- Diğer ebeveynin durumu açıklanır.
- Her iki ebeveynden velayet kaldırılabilecekse çocuğun vesayet ihtiyacı belirtilir.
Çekişmesiz yargı niteliği nedeniyle hâkim çocuğun korunmasına ilişkin gerekli tedbirler bakımından tarafların kullandığı hukuki nitelendirmeyle sınırlı biçimde hareket etmek zorunda değildir.
Yargılama süreci nasıl ilerler?
Her dosyanın seyri farklı olmakla birlikte velayetin kaldırılması incelemesinde çocuğun güncel koşullarının ortaya çıkarılması temel amaçtır.
Mahkeme önce acil risk olup olmadığını değerlendirir mi?
Çocuk bakımından yakın ve ciddi bir tehlike ileri sürülüyorsa nihai kararın beklenmesi her zaman uygun olmayabilir.
Mahkeme TMK m. 346 ve devamındaki çocuk koruma hükümlerini, Çocuk Koruma Kanunu kapsamındaki mekanizmaları ve somut olaya göre başka koruyucu hükümleri değerlendirebilir. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’nun güncel metnine Adalet Bakanlığı UYAP Mevzuat üzerinden ulaşılabilir.
Özellikle şiddet, ihmal veya çocuğun bulunduğu ortamdan kaynaklanan acil güvenlik riski mevcutsa geçici koruma seçeneklerinin nihai karar öncesinde değerlendirilmesi gerekebilir.
Kurumlardan kayıt istenebilir mi?
Evet. Resen araştırma ilkesi nedeniyle mahkeme çocuğun sağlık, eğitim veya sosyal hizmet kayıtlarını somut olayın gerektirdiği ölçüde ilgili kurumlardan isteyebilir.
Önceki aile mahkemesi dosyaları, koruma kararları, sosyal hizmet incelemeleri, kolluk tutanakları veya çocuğun başka yargı süreçlerine ilişkin kayıtları da istenebilir.
Tarafların dilekçelerinde hangi kurumda hangi kaydın bulunduğunu mümkün olduğunca açık belirtmeleri, araştırmanın daha hedefli yürütülmesini sağlayabilir.
Uzman incelemesi yapılabilir mi?
Evet. Çocuğun psikososyal durumu, ebeveynlerin bakım kapasitesi veya çocukla ilişkileri bakımından uzman değerlendirmesine ihtiyaç duyulabilir.
Uzman raporunun amacı hukuki kararı vermek değil, mahkemenin çocuğun üstün yararı konusunda sağlıklı değerlendirme yapmasına yardımcı olacak sosyal ve psikolojik verileri ortaya koymaktır. Nihai hukuki değerlendirme hâkime aittir.
Mahkeme velayeti kaldırmadan önce diğer ebeveyni değerlendirir mi?
Evet. Yargıtay 2. Hukuk Dairesine göre velayetin kaldırılmasına karar verilmeden önce velayetin değiştirilip diğer tarafa verilmesiyle yetinilip yetinilemeyeceği konusunda gerekli araştırmalar yapılmalıdır.
Örneğin boşanma sonrasında velayet annede bulunuyorsa ve annenin velayetinin kaldırılması gündeme gelmişse, babanın çocuğun bakımını üstlenmeye uygun olup olmadığı ayrıca incelenebilir. Diğer ebeveynin varlığı, velayetin her durumda kendisine otomatik geçeceği anlamına gelmez.
Velayetin babaya verilmesi için gereken koşullar bakımından da cinsiyete dayalı otomatik bir üstünlük bulunmadığı, temel ölçütün çocuğun üstün yararı olduğu unutulmamalıdır.
Velayet hem anneden hem babadan kaldırılırsa ne olur?
Türk Medeni Kanunu m. 348’e göre velayet anne ve babanın her ikisinden kaldırılırsa çocuğa bir vasi atanır.
Bu nedenle büyükanne, büyükbaba, teyze, amca veya başka bir akrabanın fiilen çocukla ilgileniyor olması, o kişiyi otomatik olarak “velayet sahibi” yapmaz.
Velayet anne ve babaya özgü bir hukuki kurumdur. Her iki ebeveynin velayetinin kaldırılması sonrasında çocuğun hukuki temsilinin vesayet hükümleri çerçevesinde düzenlenmesi gerekir. Vasi atanmasına ilişkin işlemler vesayet makamının görev alanına girer. Velayet her iki ebeveynden kaldırıldığında TMK m. 348’e göre çocuğa vasi atanacağından, Yargıtay 2. Hukuk Dairesine göre velayetin kaldırılmasına karar veren hâkim “çocuğa vasi atanması için vesayet makamına ihbarda bulunulmasına karar verir”.
Velayetin kaldırılması kişisel ilişki hakkını da sona erdirir mi?
Her durumda otomatik olarak sona erdirmez.
Velayet ile çocukla kişisel ilişki kurma hakkı aynı hukuki kurum değildir. Velayeti bulunmayan bir anne veya baba, koşulları uygunsa çocukla kişisel ilişki kurabilir. Ancak kişisel ilişkinin çocuğun huzurunu, güvenliğini veya gelişimini tehlikeye düşürmesi durumunda ilişkinin sınırlandırılması, gözetimli yürütülmesi veya koşulları oluşmuşsa kaldırılması ayrıca gündeme gelebilir.
Dolayısıyla “velayet kaldırıldıysa çocuk bir daha görülemez” şeklinde genel bir kural bulunmadığı gibi, “velayet yoksa görüşme hakkı mutlaka sınırsız devam eder” şeklinde bir yaklaşım da doğru değildir. Esas ölçüt yine çocuğun üstün yararıdır.
Velayet kaldırılınca nafaka ve bakım yükümlülüğü sona erer mi?
Hayır.
TMK m. 350 açık şekilde, velayetin kaldırılması hâlinde anne ve babanın çocuklarının bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüklerinin devam edeceğini düzenlemektedir. Kanun ayrıca nafakaya ilişkin hükümlerin saklı olduğunu belirtmektedir.
Bu nedenle velayet yetkisinin sona ermesi ebeveynin çocuğa karşı ekonomik sorumluluklarının ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Velayeti kaldırılan ebeveynin katkısının miktarı tarafların ekonomik durumuna ve çocuğun ihtiyaçlarına göre belirlenir; nafaka türleri ve şartları velayetten ayrı düzenlenmiştir.
Velayetin kaldırılması çocuğun temsilini nasıl etkiler?
Velayet, anne ve babaya çocuğu hukuki işlemlerde temsil etme yetkisi verir. Velayetin kaldırılması hâlinde kaldırılan ebeveyn artık bu yetkiyi velayet sıfatıyla kullanamaz.
Velayetin yalnız bir ebeveynden kaldırıldığı durumda diğer ebeveynin mevcut hukuki konumu ve mahkeme kararı değerlendirilir. Her iki ebeveynden kaldırılması durumunda ise çocuğun temsili vasi ve vesayet sistemi üzerinden yürütülür.
Bu nedenle velayetin kaldırılması yalnız çocuğun kimin yanında yaşayacağını belirleyen fiili bir karar değildir; temsil, eğitim, sağlık ve diğer önemli karar alanlarını da etkileyen hukuki bir statü değişikliğidir.
Velayetin kaldırılması diğer çocukları da etkiler mi?
Kanuna göre kararda aksi belirtilmedikçe velayetin kaldırılması, anne ve babanın mevcut ve doğacak bütün çocuklarını kapsar.
Bu nedenle birden fazla çocuğu olan ailelerde kararın hangi çocukları kapsadığı hüküm fıkrasından ayrıca okunmalıdır. Her çocuğun yaşı, özel ihtiyaçları, ebeveynle ilişkisi ve yaşam koşulları farklı olabilir.
Kanundaki genel kuralın varlığı, çocukların bireysel durumlarının araştırılmasının gereksiz olduğu anlamına gelmez.
Velayetin kaldırılması kalıcı mıdır?
Mutlak ve değişmez değildir.
TMK m. 351, koşullar değiştiğinde çocuk hakkında alınmış koruma önlemlerinin yeni duruma uyarlanmasını öngörmektedir. Velayetin kaldırılmasını gerektiren sebep ortadan kalkmışsa hâkim velayeti resen veya anne ya da babanın istemi üzerine geri verir.
Bu hüküm, velayetin kaldırılmasının ebeveyne verilen süresiz bir ceza olmadığını açıkça göstermektedir.
Örneğin velayetin kaldırılmasına yol açan ciddi sağlık sorununun tedaviyle ortadan kalkması, ebeveynin uzun süreli istikrarlı bir yaşam düzeni kurması veya ağır ihmalin temelindeki koşulların kalıcı biçimde düzelmesi durumunda yeniden değerlendirme yapılabilir.
Ancak yalnız “artık sorun yok” şeklindeki beyan yeterli değildir. Kaldırma kararının dayandığı risklerin gerçekten ortadan kalkıp kalkmadığı, değişimin sürekliliği ve velayetin geri verilmesinin çocuğun üstün yararına uygunluğu incelenir.
Velayetin geri verilmesi için belirli bir bekleme süresi var mıdır?
Kanunda “velayet kaldırıldıktan sonra en az şu kadar yıl geçmelidir” şeklinde sabit bir süre bulunmamaktadır.
TMK m. 351 velayetin geri verilmesini kaldırma sebebinin ortadan kalkmasına bağlar. Bazı durumlarda bu değişiklik daha kısa sürede ortaya çıkabilirken bazı dosyalarda uzun dönemli istikrarın gözlenmesi gerekebilir.
Bu nedenle velayetin geri verilmesi başvurusunun zamanı, takvimden ziyade koşulların ne ölçüde ve ne kadar kalıcı biçimde değiştiği üzerinden değerlendirilmelidir.
Velayetin kaldırılması kararı verilirken çocuğun üstün yararı nasıl değerlendirilir?
Çocuğun üstün yararı velayet hukukunun temel ölçütüdür. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi de 2015/26742 E., 2016/2311 K. sayılı kararında, velayet düzenlemesinde ana ve babanın yararı ile çocuğun yararı çatıştığında çocuğun yararına üstünlük tanınması gerektiğini ve çocuğun üstün yararı gerektiriyorsa görüşünün aksine de karar verilebileceğini belirtmiştir.
Üstün yarar soyut bir slogan değildir. Mahkeme somut çocuk bakımından değerlendirme yapar.
Çocuğun yaşı, sağlık durumu, eğitim düzeni, kardeş ilişkileri, yaşam çevresi, ebeveynlerle kurduğu bağ, güvenlik koşulları, istikrar ihtiyacı, özel bakım gereksinimleri ve görüşünü oluşturabilecek olgunluktaysa kendi düşüncesi birlikte değerlendirilebilir.
Bu nedenle benzer görünen iki olay farklı sonuçlanabilir. Aynı davranışın farklı yaş ve ihtiyaçtaki çocuklar üzerindeki etkisi aynı olmayabilir.
Ortak velayet bulunan durumda velayetin kaldırılması mümkün müdür?
Somut koşullar oluştuğunda mümkündür.
Ortak velayet anne ve babanın çocukla ilgili yetki ve sorumlulukları birlikte kullanmasını ifade eder. Ancak ortak velayet kararı daha sonra ortaya çıkabilecek ciddi çocuk koruma sorunlarına karşı değişmez bir statü yaratmaz.
Ebeveynlerden birinin TMK m. 348 kapsamındaki ağır koşullara girmesi hâlinde mahkemenin çocuğun üstün yararı doğrultusunda müdahalesi gündeme gelebilir. Müdahalenin velayetin kullanım biçimini değiştirmekle mi yoksa velayeti kaldırmakla mı sınırlı olması gerektiği, olayın ağırlığına göre belirlenir.
Boşanma davasında velayetin kaldırılması nasıl değerlendirilir?
Boşanma davası sürerken de çocuk bakımından koruma ihtiyacı ortaya çıkabilir. Bu ihtiyaç ancak TMK m. 348’deki koşullar gösterildiğinde velayetin kaldırılmasıyla sonuçlanır.
Boşanma yargılamasında aile mahkemesi çocukların korunması ve velayet konusunda karar verir. Bununla birlikte velayetin hangi ebeveyne bırakılacağına karar verilmesi, TMK m. 348 kapsamında velayetin tamamen kaldırılması anlamına gelmez.
Dosyada gerçekten velayetin kaldırılmasını gerektirecek bir durum bulunduğu ileri sürülüyorsa bunun hukuki ve olgusal dayanağı ayrıca ortaya konulmalıdır.
Boşanma davasındaki eş kusuru, zina, güven sarsıcı davranış, ekonomik anlaşmazlık veya eşler arasındaki başka uyuşmazlıkların tek başına velayetin kaldırılması sebebi gibi sunulması doğru değildir. Çocuğa yansıyan sonuçlar ayrıca gösterilmelidir.
Ceza soruşturması velayetin kaldırılması davasını nasıl etkiler?
Aynı olay hem ceza soruşturmasının hem de aile mahkemesindeki çocuk koruma değerlendirmesinin konusu olabilir; çocuğa yönelik şiddet bunun tipik örneğidir.
Bir ceza soruşturmasının açılmış olması otomatik olarak velayetin kaldırılmasını gerektirmediği gibi, ceza dosyasındaki her sonuç da aile mahkemesinin çocuğun üstün yararı değerlendirmesinin yerine geçmez.
Aile mahkemesi ceza dosyasındaki ifade, sağlık raporu, görüntü, kolluk tutanağı veya başka belgeleri inceleyebilir. Gerekli görürse ceza dosyasının belirli aşamasını bekletici mesele yapıp yapmamak somut koşullara göre değerlendirilir. Çocuğun acil korunması gerekiyorsa yalnız ceza davasının kesinleşmesini beklemek her durumda çocuğun yararına olmayabilir.
6284 sayılı Kanun kapsamında uzaklaştırma kararı verilmesi velayeti kaldırır mı?
Hayır. 6284 sayılı Kanun kapsamında koruyucu veya önleyici tedbir kararı verilmesi tek başına velayeti otomatik olarak ortadan kaldırmaz.
Ancak şiddet vakasının niteliğine göre bu karar ve dayandığı olaylar velayet dosyasında delil olarak değerlendirilebilir. Özellikle çocuğa yönelik şiddet veya çocuğun şiddete tanık olması söz konusuysa aile mahkemesi riskin ağırlığını ayrıca değerlendirir. 6284 sayılı Kanun’un 5. maddesinin üçüncü fıkrası da tedbir kararını veren hâkime “4721 sayılı Kanun hükümlerine göre velayet, kayyım, nafaka ve kişisel ilişki kurulması hususlarında karar vermeye” yetki tanır; bu durumda velayete ilişkin karar için Türk Medeni Kanunu’ndaki şartlar aranır.
Çocuk teslimi ve kişisel ilişki süreci velayet davasıyla birlikte yürüyebilir mi?
Evet. Çocuğun teslimi veya kişisel ilişkinin uygulanmasıyla ilgili bir süreç bulunması, ayrıca velayet veya çocuk koruma incelemesi yapılmasına engel değildir.
Güncel sistemde çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kararlarının uygulanmasına ilişkin işlemler icra dairelerinin klasik haciz sistemi yerine Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri birimleri üzerinden çocuk odaklı şekilde yürütülmektedir. Adalet Bakanlığının çocuk teslimi ve kişisel ilişki uygulamasına ilişkin açıklamasında bu sistem ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.
Bu süreçte oluşan tutanak ve kayıtlar, somut olayla bağlantılıysa velayet dosyasında delil olarak kullanılabilir.
Velayetin kaldırılması davasından feragat edilebilir mi?
Hayır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 14.01.2026 tarihli kararında, velayetin kamu düzenine ilişkin olması nedeniyle bu davalardan feragat edilemeyeceğini, yani davacının haktan vazgeçerek davayı sona erdiremeyeceğini kabul etmiştir. Aynı karara göre dava geri alınamaz, takipsiz bırakıldığı için işlemden kaldırılamaz ve tam ıslahla, yani dilekçedeki talebin tamamen değiştirilmesiyle başka bir davaya dönüştürülemez.
Velayet çocuğun korunmasına ve kamu düzenine ilişkindir. Ayrıca velayetin kaldırılması HMK’da çekişmesiz yargı işi olarak düzenlenmiştir. Bu nedenle başvuruyu yapan kişi sonradan “artık istemiyorum” dese bile mahkeme velayetin kaldırılması şartlarına ilişkin delilleri toplar ve talep hakkında karar verir.
Mahkeme, önüne gelen olguların çocuğun korunmasını gerektirip gerektirmediğini resen araştırma yetkisi çerçevesinde değerlendirebilir.
Benzer şekilde anne ve babanın “velayet kaldırılsın” veya “kaldırılmasın” şeklinde anlaşmaları da hâkimi bağlayan bir sözleşme niteliğinde değildir.
Kabul veya sulh ile velayet kaldırılabilir mi?
Hayır. Bir ebeveynin “velayetimin kaldırılmasını kabul ediyorum” demesi, tek başına TMK m. 348 şartlarının gerçekleştiğini göstermez.
Velayet ebeveynlerin serbestçe devredebilecekleri veya anlaşmayla sona erdirebilecekleri malvarlığı hakkı değildir. Mahkeme kanuni şartların ve çocuğun üstün yararının bulunup bulunmadığını bağımsız olarak incelemelidir.
Tarafların belirli fiili düzenlemeler üzerinde uzlaşması mahkemenin değerlendirmesinde dikkate alınabilir; ancak velayet statüsüne ilişkin nihai hukuki karar hâkime aittir.
Velayetin kaldırılması davasında harç ve yargılama giderleri nasıl belirlenir?
Dava ve başvuru giderleri, yargı harçları tarifesi ve dosyada yapılacak işlemlere göre değişebilir. Sabit bir toplam masraf rakamı vermek doğru değildir.
Dosyada tebligat, sosyal inceleme, uzman incelemesi, kurum yazışmaları veya başka gider kalemleri oluşabilir. Yargılama giderlerinin kapsamı dosyanın içeriğine göre farklılaşır.
Maddi durumu yargılama giderlerini karşılamaya elverişli olmayan kişiler bakımından, koşulları mevcutsa adli yardım hükümlerinin uygulanması ayrıca değerlendirilebilir.
Velayetin kaldırılması kararına karşı istinaf mümkün müdür?
HMK m. 387’ye göre çekişmesiz yargı işlerinde hukuki yararı bulunan ilgililer, özel bir düzenleme bulunmadıkça kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurarak kararın bölge adliye mahkemesince incelenmesini isteyebilir.
Kanun yolu süresinin somut dosyada başlangıcı ve uygulanacak usul, kararın tebliği ve öğrenilme koşullarıyla birlikte değerlendirilmelidir. Süre yönetiminde yalnız genel bilgiye güvenmek yerine dosyadaki tebliğ ve UYAP kayıtlarının kontrol edilmesi gerekir.
Bölge adliye mahkemesinin velayetin kaldırılması talebi hakkında çekişmesiz yargı işi olarak verdiği karara karşı ise temyiz yoluna, yani Yargıtay incelemesine başvurulamaz. HMK m. 362’nin birinci fıkrasının (ç) bendi “Çekişmesiz yargı işlerinde verilen kararlar” hakkında temyiz yoluna başvurulamayacağını düzenler. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi de 2025/9323 E., 2026/1105 K. sayılı kararında velayetin değiştirilmesi talebinin reddine ilişkin istinaf kararını bu nedenle kesin saymış, aynı dosyada kişisel ilişkinin süresine yönelik temyiz itirazını ise incelemiştir.
Yargıtay uygulamasında hangi ilkeler öne çıkmaktadır?
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 2016/21514 E., 2016/15983 K. sayılı kararında, idrak çağındaki çocuklar dinlenmiş olsa da annenin yaşam koşulları ve çocuğa bakım olanakları uzman aracılığıyla araştırılmadan verilen velayet kararını eksik inceleme nedeniyle bozmuştur. Kararın resmi metnine UYAP İçtihat sisteminden ulaşılabilir.
2016/21514 E. ve 2015/26742 E. sayılı kararlar velayetin değiştirilmesi davalarında verilmiştir. Bu kararlar çocuğun üstün yararı ve yeterli araştırma bakımından yol gösterici olsa da TMK m. 348’deki velayetin kaldırılması koşullarının gerçekleştiğini göstermez.
“…Velâyetin kaldırılması kararı ana ve/veya baba için ağır sonuçlar doğuran bir karar olup çocuk menfaatinin korunması bakımından alınabilecek en ağır ve en son tedbirdir. Bu nedenle, velayetin kaldırılması kararı verilmeden önce velayetin değiştirilip, diğer tarafa verilmesiyle yetinilip yetinilemeyeceği konusunda gerekli tüm araştırmaların yapılması; başka çözüm kalmadığı takdirde velâyetin kaldırılmasına karar verilmesi gerekir.…”
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2025/8689, K. 2026/261, T. 14.01.2026
“…Velâyetin kaldırılması davası kamu düzenini ilgilendirdiğinden re’sen araştırma ilkesi geçerlidir. Hakim, gerekli gördüğü takdirde, tarafların gösterdiği deliller dışında; kendisi de araştırma yapma yetkisine sahiptir.…”
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2025/8689, K. 2026/261, T. 14.01.2026
Sıkça Sorulan Sorular
Hayır. Çocuğun ebeveyni görmek istememesi tek başına TMK m. 348 şartlarını oluşturmaz. Mahkeme bu tutumun şiddet, korku, ihmal, ebeveynler arasındaki çatışma veya başka bir etkenden kaynaklanıp kaynaklanmadığını araştırır.
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 189. maddesine göre hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz. Gizlice alınan kaydın hukuka aykırı elde edilip edilmediği kaydın alındığı koşullara göre değerlendirilir; hukuka aykırı elde edildiği sonucuna varılırsa kayıt velayet dosyasında da delil olarak kullanılamaz.
Hayır. Öğretmen çocuğun okul hayatı, davranış değişiklikleri, devamsızlığı veya bakım durumuyla ilgili gözlemler sunabilir; ancak velayetin kaldırılmasına mahkeme karar verir. Öğretmen görüşü diğer delillerle birlikte değerlendirilir.
Her dosyada mutlaka aynı tür raporun bulunacağı şeklinde değişmez bir kural kurulamaz. Mahkeme gerekli gördüğü araştırmaları Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndaki resen araştırma ilkesi gereği kendiliğinden yapabilir.
Hayır. Kanunda velayetin kaldırılması talebi öncesinde noter ihtarı gönderilmesini zorunlu tutan bir dava şartı bulunmamaktadır. Acil çocuk koruma ihtiyacı bulunan bir durumda ihtar sürecinin beklenmesi de amaca uygun olmayabilir.
Her dosya için geçerli sabit bir süre yoktur. Tebligatlar, sosyal inceleme, kurum kayıtlarının gelmesi, uzman değerlendirmeleri, çocuğun dinlenmesi ve dosyanın kapsamı süreci etkiler. Çocuk bakımından acil risk bulunuyorsa nihai karar beklenmeden geçici koruyucu tedbirler ayrıca değerlendirilebilir.
Olabilir. Türk Medeni Kanunu’nun 335. maddesine göre “Ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velâyeti altındadır.” Velayet her iki ebeveynden kaldırılırsa TMK m. 348’e göre çocuğa vasi atanır ve aynı Kanun’un 413. maddesine göre “Vesayet makamı, bu görevi yapabilecek yetenekte olan bir ergini vasi olarak atar.” Bu kişi koşulları taşıyan bir büyükanne de olabilir.
Avukat Görüşü
Velayetin kaldırılması, aile hukukunda çocuğun korunmasına yönelik en ağır müdahalelerden biridir. Bu nedenle başvurunun yalnız ebeveynler arasındaki anlaşmazlık veya geçmiş eş kusurları üzerinden kurulması hukuki meseleyi yanlış noktaya taşır.
Dosyada asıl gösterilmesi gereken, “karşı taraf iyi veya kötü bir ebeveyn midir?” sorusundan çok belirli davranışların çocuğun güvenliğini ve gelişimini nasıl etkilediğidir. Sağlık, eğitim, sosyal hizmet ve diğer kurumsal kayıtların zamanında toplanması, eski ve güncel olayların birbirinden ayrılması ve velayetin değiştirilmesi ile kaldırılması arasındaki hukuki farkın doğru kurulması gerekir.
Ayrıca velayetin kaldırılması talebi varsa daha hafif koruma önlemlerinin neden yetersiz kaldığı veya kalacağı da açıklanmalıdır. Aksi hâlde TMK m. 348’in öngördüğü ağır müdahale eşiğinin neden aşılması gerektiği yeterince ortaya konulmamış olabilir.
Her dosya çocuğun yaşı, gelişim düzeyi, aile ilişkileri, ebeveynlerin mevcut koşulları, önceki tedbirler ve delillerle birlikte değerlendirilmelidir. Bu nedenle benzer görünen olayların hukuki sonucu aynı olmak zorunda değildir.
Bilgilendirme Notu
Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve somut bir uyuşmazlık hakkında hukuki danışmanlık yerine geçmez. Velayet ve çocuk koruma uyuşmazlıklarında uygulanacak değerlendirme dosyanın özelliklerine göre değişebilir. Mevzuat ve yargı uygulaması zaman içinde değişebileceğinden güncel düzenlemelerin ve somut dosya kayıtlarının ayrıca incelenmesi gerekir.